Vasyl Kardash Memorial
Меморіял Василя Кардаша
22,01,1923 - 22,03,2002
Your Subtitle text

Concentration Camp (Ukr)

ÄÅÙÎ ÇI ÑÏÎÃÀÄI Â. ÊÀÐÄÀØÀ ÏÐÎ ÏÅÐÅÁÓÂÀÍÍß Ó Â’ßÇÍÈÖßÕ I ÊÎÍÖÅÍÒÐÀÖIÉÍÈÕ ÒÀÁÎÐÀÕ.

“Ïðàâäèâèõ äðóçiâ ëèø ó áiäi ïiçíàòè”

Íàðîäíÿ ìóäðiñòü

Ìié òàòî Iâàí, áðàò Ìèõàéëî i ÿ áóëè çààðåøòîâàíi 26-ãî ñåðïíÿ 1943 ðîêó çà чëåíñâî â ÎÓÍ i çà íàøó àêòèâíó ïðàöþ â Ïiäïiëëþ.  Óâ’ÿçíåíi â Áåðåæàíàõ, ïîòiì â Òåðíîïîëi i íà êiíåöü ó Ëüâiâñüêié òþðìi íà âóë. Ëîíñüêîãî, ñëàâíî¢ çi ñâ æîðñòîêîñòè.  Òàì ìè áóëè áðóòàëüíî äîïèòóâàíi i ñàäèñòèчíî áèòi äî íåïðèòîìíîñòè.

Ïðèáóâøè â æîâòíi 1943 ðîêó ò. çâ. ëüâiâñüêèì òðàíñïîðòîì â’ÿçíiâ äî íîâîðîçáóäîâàíîãî ëàãåðó â Áiðêåíàó, ìè ïî êiëüêîõ äíÿõ çîðiºíòóâàëèñÿ, ùî òóò íàì øâèäêî áóäå êiíåöü. Ó Áiðêåíàó, ùî íîìåíêëÿòóðíî ôi´óðóâàâ ÿê Àâøâiö II, òîäi ùå ïàíóâàëè ïîðÿäêè ïåðâiñíîãî Àâøâiöó (Àâøâiö I) ç-ïåðåä 2-3 ëiò, òóò ùå öàðèëà ñèñòåìà áåçîãëÿäíîãî âèêiíчóâàííÿ â’ÿçíiâ, ñèñòåìà, ÿêîþ ðàíiøå òàê äóæå âñëàâèâñÿ” ñòàðèé Àâøâiö I.

Ïîчàòêîâîãî ïîáóòó íà ñòðàøíîìó 11-ìó ò.çâ. “ñìåðòíîìó áëüîêó” ìè íå îìèíóëè, i äî ñêîíó êîæíîìó ç íàñ áóäå ïðèâèäæóâàòèñÿ îòà ïîëóäíåâà çàêðèâàâëåíà ñòiíà ñìåðòè, ïiä ÿêîþ ùîíîчi âèêîíóâàíî åêçåêóöi¢ ïðèðåчåíèõ íà ñòðàòó.  Õòî ãîäåí çìàëþâàòè àòìîñôåðó æàõó i ïîñòiéíî¢ íåïåâíîñòè çà íàñòóïíèé äåíü, ãîäèíó, õâèëèíó, òó àòìîñôåðó, ÿêà âñåîõîïëþþчî, òîòàëüíî ïàíóâàëà â òîìó áóäèíêó i â çàìóðîâàíîìó çâiäóñiëü ïîäâið’¢ 11-ãî áëüîêó?  Õòî â ñèëi ïåðåäàòè ñëîâàìè òó øèðîчåçíó ñêàëþ íàðóã, òó íåñòðèìíó ïîâiíü íàéäèêîâèííiøèõ çíóùàíü, òó âåëèêó i ïîñòiéíó íàïðóãó íåðâiâ, â ÿêié ïðîõîäèëè âñòóïíi ëåêöi¢ òàáîðîâèõ ðèòóàëiâ, ðè´îðó i ñïîñîáó ëÿ´ðîâîãî æèòòÿ!...

Íàøà ïåðøà “ïðàöÿ” áóëà ïðè áóäîâi äîðîãè íà “Ñîëÿáðþêå”.  Çèìà, ñèëüíi ìîðîçè, à ìè áåç òåïëîãî îäÿãó, ãîëîäíi i ðå´óëÿðíî áèòi. Çâiäòàì ìåíå ïåðåâåëè äî Êîëåíïëÿòö ðîçãðóæàòè âàãîíè ç âóãiëëÿì, õëîðêîì i ò. ï., áðàòà Ìèõàéëà äî áóäiâëi áóäèíêiâ, à òàòà äî “Holzhof”.  Òàì ïàäàþчå äåðåâî ïîòîâêëî òàòîâó íîãó òàê, ùî âií îïèíèâñÿ â ëÿãðîâîìó “øïèòàëi”.  Íàùàñòÿ ëiêàð-óêðà¢íåöü, ïiçíàâøè òàòà, ùîá ðÿòóâàòè éîãî âiä êðåìàòîði¢, (áî òÿæêî óøêîäæåíèõ, òàê ÿê áóâ òàòî, çâiäòàì çàáèðàëè äî êðåìàòîði¢), çàõîâàâ éîãî â ñóñiäíié êiìíàòi-ñêëàäi ìiæ êóïîþ êàðòîíîâèõ ïóäåëêiâ i òàì ëiêóâàâ éîãî.

Ðàíiøíi àïåëi i îñîáëèâî âåчiðíi àïåëi (ïåðåðàõîâóâàííÿ â’ÿçíiâ) áóëè ñòðàøíi.  Âèêiíчåíi, ïåðåìåðçëi, ãîëîäíi ïiä âiòðîì, íåðàç ãîäèíàìè ñòîÿëè, çàêè ïåðåðàõóâàííÿ ñêiíчèòüñÿ.

Òàì, ó òîìó ïåêëi íà çåìëi, â îáëèччi êîæíîчàñíî ìîæëèâî¢ ñìåðòè, êîæåí âèÿâëÿâñÿ ó âñié ñâî¢é íàãîòi, - òàì íå áóëî ЧÎÃÎ i íå áóëî ßÊ ïðèêèäàòèñÿ; òàì êîæåí ïîêàçóâàâñÿ íà âåñü çðiñò ñâ âåëèчi àáî íèöîñòè.  Äå ÿê äå, à òàì ìè êîæíîãî i ñàìèõ ñåáå ïîáàчèëè íàñêðiçü.


Ïî êiëüêîõ òèæíÿõ, êîëè íåîäèí iç íàñ âæå ”çìóçóëüìàíiâ”, ñåáòî ñòàâ äîõîäÿãîþ, òàêèì, ùî ëåäâå òðèìàâñÿ íà íîãàõ, à áàãàòüîõ ëàãåðíi ïîñiïàêè âæå áóëè âñòèãëè çàïèñàòè íà òðàíñïîðò äî iíøèõ êàöåòiâ, ñåáòî â чàñ íàøî¢ öiëêîâèòî¢ áåçïîðàäíîñòè é áåçíàäiéíîñòè, íàìè çàéíÿëèñÿ Ìèêîëà Êëèìèøèí (çàâäÿêè äîáðîìó çíàííþ íiìåöüêî¢ ìîâè âií ïðàöþâàâ ó ëÿãðîâîìó ïîëiòèчíîìó âiääiëi) i Áîãäàí Êîìàðíèöüêèé.  Îáèäâà ç ãðóïè “ñòàðøèõ íóìåðiâ”, ÿêi ïåðåáóâàëè â Àâøâiöó âæå ïî êiëüêà ëiò.  Çà ¢õíiìè ñòàðàííÿìè íàñ áàãàòüîõ ïåðåâåäåíî ç Áiðêåíàó äî ñòàðîãî ëàãåðó, ñåáòî äî Àâøâiö I, äå íàøi ñòàðøi ïîëiòâ’ÿçíi ïåðåáóâàëè ðàçîì, â îêðåìié êiìíàòi 17-ãî áëüîêó.  Öå ïåðåâåäåííÿ íàñ ç Áiðêåíàó äî Àâøâiö I i áóëî ðiâíîçíàчíå ç âðÿòóâàííÿì íàñ âiä ïåâíî¢ çàãëàäè.

Ïî êiëüêîõ òèæíÿõ ðiçíèõ ïåðiïåòié íàñ òàêîæ ïðèìiñòèëè íà 17-ìó áëüîöi.  Áiëüøiñòü ïîòðàïèëà ó âåëèêó 1-øó øòóáó.  Ìåíå ç òàòîì i áðàòîì òà ç êiëüêîìà iíøèìè ìîëîäèìè ïðèäiëèëè äî 5-î¢ øòóáè, ñåáòî äî êiìíàòè ñòàðèõ íóìåðiâ, ìiæ ÿêèìè áóâ i Ìèêîëà Êëèìèøèí.  Ëiæêà â òié êiìíàòi, ÿê óñþäè â ëàãåði, áóëè “òðèïîâåðõîâi”.   Ìåíi ïðèïàëî ñïàòè íà ñïiäíüîìó ïîâåðñi íèæчå ëiæêà Êëèìèøèíà, êîòðèé çàéìàâ ñåðåäíié “ïîâåðõ”.

Mèêîëà Êëèìèøèí (à ïî êàöåòíîìó - ïðîñòî Ìèêîëà) äóæå ïèëüíóâàâ, ùîá íîâèì, õèðëÿâèì, âèêiíчåíèì чè õâîðèì ñïiââ’ÿçíÿì чèìîñü äîïîìîãòè.  Ñïåöiÿëüíî äáàâ ïðî òèõ, êîòði ùîéíî ïðèáóëè ç òðàíñïîðòó, òîáòî ç òþðìè.  Íèìè Ìèêîëà îïiêóâàâñÿ ïðÿìî ïî-áàòüêiâñüêi.  Òàê áóëî i ç íàìè.  Çàâäÿêè ñâî¢é iíòåëi´åíöi¢, îñâiòi i, çîêðåìà, çíàííþ ìîâ, (íiìåöüêî¢, ïîëüñüêî¢, ðîñiéñüêî¢ i ôðàíöóçüêî¢) Ìèêîëà â òîé чàñ ïðàöþâàâ óæå â ëàãåðíié êàíöåëÿði¢ i, ìàþчè êîíòàêòè, âií ïåðø óñüîãî ïîñòàðàâñÿ ïîçìiíþâàòè íàì íàøi ïðàöi ïðè áóäîâàõ äîðiã, íà “êîëºí ïëÿöàõ” (ïðè ðîçâàíòàæóâàííi âóãiëëÿ) òà iíøèõ íàéâàæчèõ ðîáîòàõ, äå ìè âèêiíчóâàëèñÿ, i ïîïðèìiùóâàâ íàñ íà ïðàöi ïiä äàõîì.   êàöåòíèõ îáñòàâèíàõ öå îçíàчàëî ïðîäîâæåííÿ íàì æèòòÿ.   Чåðåç Îëåêñó Ïèëèïîíüêà Ìèêîëà òàêîæ ñïðèÿâ äîïîìîçi íàøèì äiâчàòàì ç æiíîчîãî ëàãåðó.  À õëîïöiâ çi “Ñõîäó” âií ÿê ðiäíèõ áðàòiâ ïðèâîäèâ äî íàñ íà øòóáó i чèì ìiã - äîïîìàãàâ.  Äîíèíi ïàì’ÿòàþ i ìàëåíüêîãî Ìiøó, i âèñîêîãî Âàíþ, i êîðåíèñòîãî Ïåòþ, i ñóõîðëÿâîãî Êîëþ.  Óñi âîíè áóëè íàñèëüíî çàáðàíi äî Íiìåччèíè íà ðîáîòè, òåïåð êàðàëèñü çà ùîñü òàì ó êàöåòi.

ßê ïðàâèëî, Ìèêîëà íå ïiøîâ ñïàòè íå ïåðåâiðèâøè ïåðåä òèì “öó´àí´iâ” (ñâiæîïðèáóëèõ).  ßê íèíi áàчó: áóëî öå äåñü ðiê ïî íàøîìó ïðèáóòòi - çáëèæàºòüñÿ “ëiõò àâñ” (ïîðà ãàøåííÿ ñâiòëà), áiëüøiñòü ç íàñ óæå ïiä êîöàìè, à Ìèêîëà, ïðîõîäÿчè ïîïðè ëiæêà “öó´àí´iâ”, - òîäi, ÿê ïðèãàäóþ, öå áóëè ìîëîäi çàêàðïàòöi, - âiä îäíîãî äî äðóãîãî, ïåðåïèòóº: “Âè õëiá íà çàâòðà ìàºòå?”  Òîé, çíiòèâøèñü, “òà... òà ìàþ”.  Mèêîëà òîíîì äîáðîäóøíîãî, àëå áåçöåðåìîííîãî äðóãà: “àíó ïîêàæiòü”.  Çâèчàéíî, òîé íå ìàâ ùî ïîêàçóâàòè.  Òàê Ìèêîëà ïåðåïèòàâ óñiõ íîâèõ: òîãî çà чåðåâèêàìè, òîãî çà òåïëîþ ñîðîчêîþ, òîãî çà øàïêîþ, òàìòîãî çà чèì iíøèì.  Âií äîêëàäíî îðiºíòóâàâñÿ, äå êîòðèé ç íèõ ïðàöþº i ùî êîìó íàéêîíåчíiøå ïîòðiáíî.  Ïî òàêié ïåðåâiðöi (“àíó ïîêàæiòü”) Ìèêîëà éøîâ äî íàñ “îáæèëèõ âæå íóìåðiâ i ðîçïîðÿäæàâñÿ, ùî êîòðèé ç íàñ ìàâ “çîðãàíiçóâàòè”: òîé ïàðó чåðåâèêiâ, òîé áóõàíêó õëiáà, òîé - òåïëó áiëèçíó, òàìòîé - ùå ùîñü òàì, - óñå çàëåæíî âiä ìiñöÿ ïðàöi êîæíîãî ç íàñ.  ß, íàïðèêëàä, ïðàöþþчè â òîé чàñ â Áåêëÿéäóí´ñêàììåð (îäÿãîâèé, âçóòòºâèé ìà´àçèí) ìàâ çìîãó “îðãàíiçóâàòè” чåðåâèêè.  Ç ëàãåðó âèõîäèâ ó ñòàðèõ, ïîäåðòèõ, à ìàþчè ìàëó íîãó, ÿ íà ïðàöi âáèðàâ ìàëi äîáði чåðåâèêè, à íà íèõ ùå îäíi - áiëüøi.  Íà áðàìi ïiä чàñ ïåðåâiðêè íiõòî ç îõîðîíè äî òîãî íå äîäóìàâñÿ.  Ïîäiáíî îðãàíiçóâàëè iíøi.

Çãàäóþчè ïðî “ëiõò àâñ”, - ÿ íå ïàì’ÿòàþ âèïàäêó, ùîá Ìèêîëà ïiøîâ ñïàòè íå ïîìîëèâøèñü.  Ãëèáîêî, ïðàâäèâî âiðóþчèé, âií îïðåòüñÿ, áóâàëî ëiêòÿìè íà ëiæêî, îáëèччÿ â äîëîíi, i ïîðèíຠó ùèðó ðîçìîâó ç Òâîðöåì.  Taê êîæíîãî âåчîðà.


Ïðèãàäóþ Âåëèêîäíi ñâÿòà 1944 ð.  ßêi âîíè â êàöåòi?...  Âñå æ çiáðàëèñü ìè íà 1-ié, íà áiëüøié øòóái, ùîá ñïiëüíî ïðîâåñòè ãîäèíêó-äâi.  Îáñiëè âñi ãîðiøíi ëiæêà.  Ìèêîëà ãîâîðèâ.  Aòìîñôåðà áóëà ïðèãíiчåíà, ìàéæå ïîíóðà.  Ìèêîëà äóæå òîíêî ¢¢ âiäчóâàâ.  Íà ïàòåòèчíó áîìáàñòèêó íå áóëî ìiñöÿ.   òàêèõ îáñòàâèíàõ íàéìåíøà íîòêà øòóчíîñòè, íàäóìàíîñòè äóæå ðàçèòü.  Ïðîâîäÿчè àíàëîãiþ ìiæ ñòðàñòÿìè Õðèñòà i íàøî¢ íàöi¢, Ìèêîëà ïåðåéøîâ íà íàøó äîëþ, íóæäåííó, ãiðêó, áåçïåðñïåêòèâíó.  A òóò, ÿê íà çàìîâëåííÿ, ó ñõiäíi âiêíà âïåðëîñÿ ìîëîäå, ÿñíå, ðàäiñíå ñîíöå.  Òiëüêè â’ÿçåíü ðîçóìiº чèì äëÿ â’ÿçíiâ º ñîíöå!  I Ìèêîëà äî íàñ: “à îò, äèâiòüñÿ, ñîíöå... äëÿ êîãî âîíî ñâiòèòü?...”  I ïîíåñëèñü ïîâíi âiðè, ðàéäóæíîãî îïòèìiçìó ñëîâà íàäi¢.  Íå ìîæëèâî ïåðåäàòè òîãî, ÿê ïðèðîäíüî öå â íüîãî âèéøëî i ÿê òîé ñïîíòàííèé, òà ìàéæå íà¢âíèé ðèòîðèчíèé ïðèéîì ïîäiÿâ íà íàñ ó òèõ îáñòàâèíàõ.  Íå ïàì’ÿòàþ, õòî á íå ìàâ ñëiç ó îчàõ.

ßê êîæíèé ñåðéîçíèé êîìàíäèð, Ìèêîëà ïåðåäáàчàâ ïîäi¢, ñòàðàâñÿ çáàãíóòè òåíäåíöi¢ ¢õíüîãî ðîçâèòêó.  Òàê áóëî íà âèïàäîê, ÿêáè, oïóñòèâøè òàáið, íiìåöüêi îõîðîííèêè çàëèøèëè íàñ íà ïîòàëó ïåðåâàæàþчèõ â Àâøâiöó ïîëÿêiâ.  Öå æ áóëà ¢õíÿ òåðèòîðiÿ.  Âîíè ìàëè êîíòàêòè çi ñâî¢ì ïiäïiëëÿì, i ìîãëè âèêiíчèòè íàñ êîëè çàâãîäíî.  Ìèêîëà âèïðàöþâàâ ïëÿí íàøî¢ îáîðîíè, ãiïîòåòèчíèé ¢¢ ïåðåáiã i âèñëiä, âèçíàчèâ îðiºíòèðíå ìiñöå çáiðêè ïî åâåíòóàëüíîìó ðîçãðîìi.  I ç êîæíèì ç íàñ îêðåìî óñå öå ïåðåãîâîðèâ, äîêëàäíî ïîÿñíþþчè i çàñîáè i òàêòèêó íàøî¢ îáîðîíè òà äåòàëüíî ðîçïîäiëÿþчè íàïðåä ðîëi i ôóíêöi¢.

Ñèòóàöiÿ íà ñõîäíîìó ôðîíòi äîçâîëèëà íiìöÿì åâàêóþâàòè íàñ âãëèá ñâ òåðèòîði¢, òàê ùî äî ôiçèчíî¢ êîíôðîíòàöi¢ ç ïîëÿêàìè íå äiéøëî.

Ðiøóчiñòü, ãîòîâiñòü äî ïîñâÿòè - îäíà ç íåâiä’ºìíèõ, îðãàíiчíèõ ðèñ ñïðàâæíüîãî ïðîâiäíèêà.  Òàê ÿê Ìèêîëà âèðâàâ íàñ ç Áiðêåíàó äî Àâøâiöó I ïîïiäíàõîäèâ íàì êðàùi ìiñöÿ ïðàöi, òàê çãîäîì âií âðÿòóâàâ áàãàòüîõ ç íàñ iç òðàíñïîðòiâ, â òîìó чèñëi i ìåíå òà ìîãî áðàòà.

 òîäiøíèõ ìiæêàöåòíèõ âiäíîñèíàõ âèñèëêà íà òðàíñïîðò áóëà ðiâíîçíàчíà çi ñìåðòþ.   Àâøâiöó íà 17-ìó áëüîöi, æèâóчè ãóðòîì, ìè ñîái âçàºìíî äîïîìàãàëè чèì ìîãëè.  Íàñ íå îáêðàäàíî ç íàéíåîáõiäíiøîãî (âçóòòÿ, îäÿãó, õëiáà i ò. ï.), ùî íà iíøèõ áëüîêàõ áóëî ùîäåííèì ÿâèùåì.   íàñ áóâ ïîðÿäîê i äðóæíÿ àòìîñôåðà òà ïðèÿòåëüñüêi ñïiââiäíîøåííÿ.  Ïåðåä ëàãåðíèìè âëàñòÿìè ìè, õîч ÿêîþñü ìiðîþ ôi´óðóâàëè i âèñòóïàëè ÿê çîðãàíiçîâàíà îäèíèöÿ.  Âèðâàíîãî æ ç íàøîãî ãóðòó, êèíóòîãî íà ïîòàëó äîëi â’ÿçíÿ, â iíøîìó êàöåòi чåêàëà ïåâíà çàãèáåëü.  Öå çíàþòü óñi êàöåòíèêè.


Ïðèãàäóþ, ÿê â ÿêîìóñü òðàíñïîðòi, ùî ìàâ äîñèòü íàãëî âiäõîäèòè, îïèíèëèñü êiëüêîõ íàøèõ äðóçiâ.  Чàñó íà ôîðìàëüíî-ëå´àëüíi iíòåðâåíöi¢ âæå íå áóëî.  Tðåáà áóëî éòè íà ðèçèêîâàíèé “øîðò êàò”.  I íà íüîãî áåç âàãàííÿ ïiøîâ íàø Ìèêîëà.  Ñëiä ìàòè íà óâàçi, ùî ó ëàãåði íå òî ùî äî îôiöåðà, à é äî çâèчàéíîãî åñåñìàíà â’ÿçåíü íå ñìiâ îòàê ñîái ïiäõîäèòè i ãîâîðèòè.  À òóò, - áàчèìî чåðåç âiêíî (áóëà îáiäîâà ïåðåðâà): éäå âóëèöåþ ïîìiæ íàøèì áëüîêîì i êóõíåþ ëÿ´åðôþðåð îáåðøòóðìôþðåð Ãåñëåð, à íàïðîòè íüîãî çðàçêîâî, ïî âiéñüêîâîìó âèõîäèòü i âiäðàïîðòîâóºòüñÿ Ìèêîëà Êëèìèøèí.  Ìè çàñòèãëè.  ßêáè òàê íà ìiñöi Ãåñëºðà áóâ óíòåðøòóðìôþðåð Êàäóê (çàñòóïíèê ðàïîðòôþðåðà - ñàäèñò, ùî ç äèêóíñüêîþ íàñîëîäîþ çíóùàâñÿ íàä â’ÿçíÿìè) òî Ìèêîëó íå ìèíóëà á êóëÿ íà ìiñöi.  Öå áóâ ç êîæíîãî ïîãëÿäó ãëèáîêî âðàæàþчèé ìîìåíò, à - âçÿâøè äî óâàãè îáñòàâèíè - íàâiòü ñâîºðiäíî iìïîçàíòíà êàðòèíà: ïðîâiäíèê óêðà¢íñüêèõ ïîëiòâ’ÿçíiâ ó ïàñÿêàõ (îäåæà ó íiìåöüêèõ ëàãåðÿõ) äiëîâî, ïî-âiéñüêîâîìó ãîâîðèòü íà âóëèöi ëàãåðó ç ëàãåðôþðåðîì ïðè âñiõ ðåãàëiÿõ.  Íà íàøå âåëèêå çäèâóâàííÿ i íåîïèñàíó âòiõó Ãåñëåð âèÿâèâñÿ ëþäÿíiøèì íiæ ìè ñïîäiâàëèñÿ, âèñëóõàâ Êëèìèøèíà, i íà ñïiëüíó ðàäiñòü íàñ óñiõ íàøi äðóçi, çâiëüíåíi ç òðàíñïîðòó, áóëè âæå âåчåðîì íà øòóái.

Iíøèì ðàçîì ó ïîäiáíié ñèòóàöi¢ áóâ ìié áðàò Ìèõàéëî.  À íåäîâãî ïåðåä åâàêóàöiºþ Àâøâiöó áóâ i ÿ ñàì ç iíøèìè äðóçÿìè.  Âèïèñàëè íàñ íà òðàíñïîðò, ïåðåâåëè íà iíøèé áëüîê, òàòî ç áðàòîì i íàéáëèæчèìè äðóçÿìè ïîïðàùàâøèñü, âiäïëàêàëè ïî ìåíi, i âèãëÿäiâ íà ðÿòóíîê íå áóëî.  Íàñòàâ äåíü âèìàðøó çà ëàãåð äî ïî¢çäó.  Çôîðìîâàíi ó ï’ÿòêè ìè ïîâiëüíî íàáëèæàºìîñü äî âèõiäíî¢ áðàìè.  Âæå âèäíiº iðîíiчíèé íàïèñ íàä íåþ: “Àðáàéò ìàõò ôðàé”.  I òóò â îñòàííié õâèëèíi ïðèãàíÿº íà ìîòîöèêëi ðàïîðòôþðåð Êëÿâçåí, - ñàì ÿê чîðò ç êàðòèíè Àëüáðåõòà Äþðåðà, (òóò íàòÿê íà éîãî îáðàç “Ëèöàð, ñìåðòü i чîðò”) çàòðèìóº íàøó êîëîíó i êîìàíäóº “ëiíêñ óì” (ëiâî-ðóч), à âiäòàê: “Áàíäåðà ëüîéòå àâñòðåòåí! (Ëþäè Áàíäåðè âèñòóïèòè!).  Ïî éîãî îáëèччi íå ãîäåí áóëî ïiçíàòè: ïîãàíî öå äëÿ íàñ, чè äîáðå.  Ãîñòðà, ÿê çâèчàéíî, áåçäóøíî-õîëîäíà, ðiçêà iíòîíàöiÿ éîãî ãîëîñó òàêîæ íå êàçàëà íàì íiчîãî.  Çáåíòåæåíi, íå ðîçóìiþчè ùî äiºòüñÿ, âèñòóïàºìî i ñòàºìî â äâîëàâó. - “Áëüîê çiáöåí àáìàðø!”  (Âiäìàðøóâàòè íà 17-èé, öåáòî íà íàø áëüîê.) - äàëi êîìàíäóº Êëÿâçåí.  Óõàì ñâî¢ì íå âiðÿчè, íå éäåìî, à ëåòèìî íà ñâié áëüîê äî ðiäíèõ i äðóçiâ.

Êîëè 19.XII.1944 ðîêó, - íà ñàìîãî Ìèêîëàÿ! - âåчåðîì íà àïåëi øðàéáåð íàøîãî áëüîêó ìiæ iíøèìè âèчèòàâ i Ìèêîëiâ íîìåð (57340) íà çâiëüíåííÿ, òî íàøi ïîчóâàííÿ áóëè äóæå, äóæå çìiøàíi.  Ç îäíiº¢ ñòîðîíè ìè áóëè ìàéæå ïî äèòÿчîìó ùàñëèâi, ùî íàø óëþáëåíèé ïðîâiäíèê iäå íà âîëþ, ç äðóãî¢ æ ñòîðîíè, ìè ÿêîñü ðàäøå ïiäñâiäîìî âiäчóâàëè, ùî ç âiäõîäîì Ìèêîëè ìè çàëèøèìîñÿ ÿê êóðÿòà áåç êâîчêè.  Âií æå æ íåðàç ÿê íiõòî iíøèé íàðàæàâ ñâîº æèòòÿ, çàñòóïàþчèñü çà íàñ, ùîá ðÿòóâàòè äðóçiâ ñïiââ’ÿçíiâ.  I xoч ìè áóëè ïåâíi, ùî íà âîëi Ìèêîëà ïðî íàñ íå çàáóäå i çðîáèòü óñå ìîæëèâå, ùîá íàì äîïîìîãòè, чè ùîá íàñ ÿêîñü âèäiñòàòè íà âîëþ, âñå æ ñóì i æàëü, ðàäiñòü i âòiõà çìiøóâàëèñü â òîé чàñ ó íàøèõ ñåðöÿõ: - Ìèêîëà éäå íà âîëþ?! - Чóäîâî!!  Ñëàâà, ñëàâà Áîãó!!! - Ìèêîëà éäå íà âîëþ!? - Î, Ãîñïîäè, à ùî æ áóäå ç íàìè?  Òàêèìè ñëîâàìè ìîæíà á ñïðîáóâàòè ïåðåäàòè íàøi òîäiøíi ïîчóâàííÿ.

Ç íàáëèæåííÿì ñõiäíîãî ôðîíòó â ñiчíi 1945 ð. Àâøâiö åâàêóþâàëè.  Ãëèáîêèé ñíiã, âèþчi âiòðè. - Öå áóâ äiéñíèé “death march” (ìàðø ñìåðòè).  ßêùî õòîñü ç â’ÿçíiâ íå âèòðèìóâàâ i âiäñòàâàâ àáî ïàäàâ - òîãî ñòðiëÿëè íà ìiñöi.  Äîðîãà áóëà âñòåëåíà òðóïàìè.

Ñiчåíü, 21.1945 ðiê - Ìàâòãàâçåí - òàêà ñàìà áðóòàëüíiñòü, ãîëîä i õîëîä.  Íåðàç â ëþòîìó ìiñÿöi íàñ íàìîчåíèõ ïiä äóøåì, ãîëèõ âèãàíÿëè íà ïîäâið’ÿ, ôîðìóâàëè â êîëîíè i òàê òðèìàëè íàñ ãîäèíàìè, àáî ïiäчàñ âåëèêèõ ìîðîçiâ íàñ óñiõ çãàíÿëè äî îäíî¢ êiìíàòè ç âiäêðèòèìè âiêíàìè i ìè çáèâøèñü äî êóïè ëåæàëè íà ïiäëîçi, à ñíiã ç âiäêðèòèõ âiêîí ïàäàâ íà íàñ.  Çà äåêiëüêà äíiâ äiñòàºìî äåùî ç “îäÿãó” i íîâi ðå´iñòðàöiéíi íîìåðè.

Ïiäчàñ åâàêóàöi¢ ç Ìàâòãàâçåíó íàñ ðîçäiëèëè: áðàòà çàáðàëè ñêîðøå äî Åáåíçåå, à ìåíå ç òàòîì äî Ìåëüêó.  Â ñåðåäèíi êâiòíÿ ìåíå ç òàòîì é iíøèìè â’ÿçíÿìè, îáåçñèëåíèìè äî êðàþ, åâàêóþâàëè äî íàéæàõëèâiøîãî òàáîðó - Åáåíçåå.  Òàì áóâ ñóöiëüíèé êîøìàð!

Äîâãi âèêiíчóþчi ìàðøi ç ïîáèòòÿì çà ìàëå âiäõèëåííÿ ç ëiíi¢, 12-ãîäèíîâà ïðàöÿ äåííî ïðè áóäîâi òóíåëiâ, â äóæå íåáåçïåчíèõ óìîâàõ, áåç æîäíî¢ ìåäèчíî¢ äîïîìîãè.


            

Ïðèãàäóþ îäèí âèïàäîê âæå â Åáåíçåå, ÿêèé íàéêðàùå ñõàðàêòåðèçóº íàø çäîðîâåëüíèé ñòàí.   îáiäîâó ïîðó ñòî¢ìî â чåðçi çà çóïîþ (ìè íàçèâàëè ¢¢  “áàëàíäîþ”, áî ðîáëåíà áóëà çi øêiðîê âiä áàðàáîëi òà iíøèõ âiäêèäêiâ ïðè âàðåííþ îáiäó äëÿ íiìåöüêî¢ îáñëóãè).  Ñòî¢ìî â 3-îõ ðÿäàõ-чåðãàõ.  Íàðàç áàчó ÿê ñïåðåäó, ç ñóñiäíüîãî ðÿäó ëåãåíüêî êèâຠäî íàñ ãîëîâîþ ÿêèéñü â’ÿçåíü.  Îáåðòàþñü äî òàòà çi ñëîâàìè: “Òàòî, äèâiòüñÿ, ÿêèéñü ‘ìóçóëüìàí’ (äîõîäÿãà), ïîìiòèâøè, ùî ìè éîãî áàчèìî, ïîчàâ ùå áiëüøå êèâàòè ãîëîâîþ äî íàñ.  Ìè íå çíàëè õòî òî º, à ç ñóñiäíüîãî ðÿäó, îáñåðâóþчè öå, ïåðåñêàêóº äî íàñ ñïiââ’ÿçåíü Êîâàëü (ïåðåõîäèòè ç ðÿäó â ðÿä - ñìåðòü íà ìiñöi, ÿêùî ïîáàчèòü êàïî) çi ñëîâàìè: “Ïàíå Êàðäàø, õiáà Âè íå ïiçíàºòå?  Ta æ òî Âàø ñèí Ìèõàéëî!”  Ïî îòðèìàííi òî¢ çóïè ìè âæå çiéøëèñÿ ðàçîì - ÿ, òàòî i Ìèõàéëî.  (Ïî îòðèìàííi çóïè â’ÿçíÿì áóëî âiëüíî ñõîäèòèñü ðàçîì i ðîçìîâëÿòè.)  Ñòî¢ìî ðàçîì, äèâèìîñÿ íà Ìèõàéëà i íå âïiçíàºìî éîãî.  Âií áóâ òàê ñòðàøåííî çíèùåíèé.  Öå áóâ Åáåíçåå!  Ïðèãàäóþ ÿê îäíîãî ðàçó íàø äðóã-ñïiââ’ÿçåíü Ãðèöü Íàíÿê ïðîõîäÿчè ïîïðè ñòèðòó òðóïiâ ïðèçíàчåíèõ äî ñïàëåííÿ â êðåìàòîði¢, âïiçíàâ íàøîãî Ìèõàéëà â òié ñòèðòi.  Ïîáàчèâøè, ùî Ìèõàéëî íiáè ùå æèâå, âèòÿãíóâ éîãî ç òî¢ êóïè òðóïiâ òà çàíiñ äî íàøî¢ øòóáè i ìè ïðèâåëè éîãî äî ïðèòîìíîñòè.

6-ãî òðàâíÿ 1945 ðîêó ç ïðèõîäîì àìåðèêàíñüêî¢ àðìi¢ ìè áóëè âiëüíi, àëå Ìèõàéëî âæå íå ìiã iòè.  Òàòî i Þëiÿí Âîëчóê âèíåñëè éîãî ç òàáîðó.

Áåçïåðåчíî, ùî âñi òi éîãî ïåðåæèâàííÿ â êàöåòi âiäáèëèñÿ ïiçíiøå íà éîãî çäîðîâ’þ, áî äî êiíöÿ ñâîãî æèòòÿ (1997ð.) âií áóâ iíâàëiäîì.

Áiëüøiñòü êàöåòíèêiâ ïîÿñíþº ñâié âèõiä æèâèìè ç íiìåöüêèõ “ìëèíiâ ñìåðòè” çàâäÿêè Âîëi Áîæié.  Ó âñÿêîìó ðàçi òàêà ìîÿ âiäïîâiäü íà ïèòàííÿ “ÿê âè öå ïåðåæèëè?”  Îäíàчå, ìiæ íàìè ñìåðòíèìè º îäèíèöi, ùî ¢õ ìîæíà óâàæàòè iíñòðóìåíòàìè òiº¢ Áîæî¢ Âîëi.  Tàêîþ ïîñòàòòþ áåçïåðåчíî áóâ ä-ð Ìèêîëà Êëèìèøèí.

 

 

*  *  *

Çà чàñ àðåøòóâàííÿ äî çâiëüíåííÿ, êðiì çàãàëüíîãî íåäîæèâëåííÿ, æîðñòîêîñòåé,   ïåðåìåðçàííÿ  i  íåëþäñüêèõ  óìîâ  æèòòÿ  òà  ïðàöi,   ÿ îñîáèñòî ïîòåðïiâ ùå òàêi òiëåñíi ïîøêîäæåííÿ:

 

à/ ðàäiþчè, ùî  “çëîâèâ òàêîãî ïòàøêà”,  îôiöåð  ´åñòàïî (Obersturm-furer Muller?)  ìåíå ïîáèâ áóâ  äî  áåçòÿìè àðåøòóþчè â äîñâiòà 26.VIII.43. Áèâ óñþäè, íàéáiëüøå ïî ïëåчàõ  i  ïî ãîëîâi.  Êèíåíèé â òþðìó ÿ äîâøèé чàñ íå ìiã âèõîäèòè íà ïðîõiä; ÿê ïðèéøëà ç äîìó çìiíà  áiëèçíè,  ÿ íå ìiã ñêèíóòè ïðèñîõëî¢ äî êðîâè íà òiëi ñîðîчêè;

á/ îñiííþ  43ð.  ïiäчàñ  ïðàöi  áiëÿ  êàíàëiçàöi¢ â Áiðêåíàâ (Àóøâiö II) ñèëüíî  ïîáèâ  áóâ  ìåíå  îäèí  êàïî,   ïðè  òîìó  çíåìîæåíîãî  âòðóòèâ  â ãëèáîêó ÿìó,  ïàäàþчè  â  ÿêó  ÿ  äóæå  ïîòîâêñÿ  i  ïåðåìåðç.  I áóâ áè òàì “äiéøîâ”, ÿêáè ïî äåÿêîìó чàñi iíøi â’ÿçíi íå äîïîìîãëè ìåíi âèäiñòàòèñÿ íà ïîâåðõíþ i íå çàíåñëè íà áëüîê, äå  áóâ ìié òàòî, êîòðèé ìíîþ çàîïiêóâàâñÿ;

â/ Êàäóê - äóæå æîðñòîêèé êàïî;

ã/ â Ìåëüêó îäíîãî ðàçó äóæå ïîáèâ áóâ ìåíå áëüîêîâèé, ÿê ÿ çàéøîâ áóâ íà õâèëèíó äî ìîãî áàòüêà.  Ïðèãîëîìøèâøè ìåíå, âií òîëîчèâñÿ ïî ìåíi, êîïàâ чîáiòüìè  â æèâiò, â ãîëîâó i êóäè ïîïàëî.  ßê âií ïiøîâ ïî ôëÿãåëiâ (òèõ, ùî çàáèðàþòü äî êðåìàòîði¢), òàòî ç îäíèì êîëºãîþ (Ãðèöü Íàíÿê) ïiäiáðàëè ìåíå, çàõîâàëè â ÿêèéñü êóò i ïðèâåëè äî ïðèòîìíîñòè;

´/ ïðè áóäîâi øòîëüíiâ ó Ìåëüêó ÿ çíåñèëåíèé êiëüêà ðàçiâ ïàäàâ íîñÿчè òðàâåðçè, ïðè чîìó áóâ ñèëüíî ïîòîâчåíèé;

ä/ íîñÿчè òðàâåðçè ç ä-ðîì Ìîñòîâèчåì ìè ¢ëè âóãiëëÿ (ç ãîëîäó), чèì äóæå ïîïñóâàâ ñîái ñåðåäèíó;

å/ ç чàñòèõ íàäìiðíèõ ïåðåìåðçàíü íàçâó âèïàäêè ïðè áóäîâi êàì’ÿíî¢ äîðîãè  íà  òç.  “Solabrucke”  (Auschwitz I), à òàêîæ âèïàäêè, êîëè íàñ â Ìàâòãàâçåíi ãîëèõ,  íàìîчåíèõ ïiä äóøåì, íàâiòü íå âèòåðòèõ âèãàíÿëè  íà ìîðîç (öå áóëî â ëþòîìó) i  íàãèõ  ôîðìóâàëè â êîëîíè, à íåðàç ãîëèõ çãàíÿëè óñiõ äî îäí êiìíàòè  ç  âiäêðèòèìè  âiêíàìè,   ïiäчàñ  âåëèêèõ ìîðîçiâ, i ìè, ÿê îñåëåäöi  â  áîчöi,  çáèâøèñü  äî  êóïè  ëåæàëè  íà  ïiäëîçi ãîäèíàìè.

º/ Òðàíñïîðò ç Ìåëüêó äî Åáåíçåå áóâ äóæå òÿæêèé, à ïîáóò â Åáåíçåå òî áóâ  ñóöiëüíèé êîøìàð, ÿêîãî æàõ ïðèãàäóâàòè.  Òàì ìåíå ïîáèëè áóëè ñèëüíî ðóñàêè,  íàêèíóâøè ìåíi êîö íà ãîëîâó, ùî õîòiëè âiäiáðàòè ìîþ ïàéêó “õëiáà”.  Òàòî ç  Ðîìàíîì Êîñòþêîì ìåíå âðÿòóâàëè і çàíåñëè íà ñâîº ëiæêî.  (Ðîìêî ñïàâ çi ìíîþ, ç  òàòîì i ùå ç îäíèì íà îäíîìó ëiæêó.)

Ñòàí â ÿêîìó ÿ îïèíèâñÿ ïåðåä ïðèõîäîì àìåðèêàíöiâ íàéêðàùå ñõàðàêòåðèçóº  òàêèé åïiçîä:  ÿ ëåæàâ ìàéæå íåïðèòîìíèé íà íàøîìó ñïiëüíîìó ëiæêó.  Ïðèõîäèòü  òàòî, ëåãåíüêî òîðêຠìåíå i êàæå: “Âàñèëüêó, Âàñèëüêó àìåðèêàíöi âæå º” (òî çíàчèòü ìè âiëüíi!) - äóìàþчè, ÿ ïðîáóâàâ ïiäâåñòèñÿ íà ëiêòÿõ äî âiêíà, ùîá ïîäèâèòèñü i  çíîâó âïàâ çíåìîæåíèé, òàê ìåíi i íå äîâåëîñü çóñòðiчàòè àìåðèêàíöiâ.

 

Òàê â íàñëiäîê âèùåçãàäàíèõ âèïàäêiâ ïîáèòòÿ òà çàãàëüíîãî íåäîæèâëåííÿ,  ïiâíàãèõ, ïåðåìåðçëèõ, íåëþäñüêèõ óìîâ æèòòÿ i íåïîñèëüíî¢ ïðàöi, òà çîêðåìà âiчíîãî ñòðàõó i òåðîðó ó ìåíå ïî âèõîäi ç Êàöåòó âèðàçíî ïîÿâèëèñü:  a/ íåäîìàãàííÿ ñåðöÿ, íèðîê íåðâiâ (â 1960ð. ÿ áóâ ìàéæå ñïàðàëiæîâàíèé), ïåчiíêè, ïàì’ÿòi, ðåâìàòèçìó i ò. ï. Ïåðåä àðåøòóâàííÿì ÿ áóâ ôiçèчíî i âñiëÿêî çäîðîâèé.

Website Builder