Vasyl Kardash Memorial
Меморіял Василя Кардаша
22,01,1923 - 22,03,2002
Your Subtitle text

Essay 1

ÑËÎÂÎ Î ÏÎËÊÓ IÃÎÐÅÂIÌ

1. IÑÒÎÐÈ×ÍÀ ÎÑÍÎÂÀ “ÑËÎÂÀ”

Îáîðîíà Êè¢âñüêî¢ Ðóñi âiä ñòåïîâèõ êî÷îâèêiâ ïîëîâöiâ áóëà îäíèì iç íàéâàæëèâiøèõ çàâäàíü íàøèõ êíÿçiâ ÕI-ÕII ñò. Íàïàäèöüîãî äèêîãîïëåìåí iç íàä ðiêè Äîíó i ïðè÷îðíîìîðñüêèõ ñòåïiâ áóëî ïîñòiéíèì ëèõîì Óêðà¢íè. Íàïàâøè íà Ðóñü óïåðøå 1061 ðîêó, ïîëîâöi ÷àñòèìè íàïàäàìè é ãðàáóíêàìè ïóñòîøèëè ¢¢ çåìëi àæ äî ñåðåäèíè ÕIII ñò.  Ìàëî äîïîìàãàëè ìèðíi äîãîâîðè ç ïîëîâöÿìè é îäðóæóâàííÿ êíÿçiâ ç äî÷êàìè ïîëîâåöüêèõ õàíiâ.  Êíÿçiâñüêi ìiæóñîáèöi òà íåîäíîñòàéíiñòü, íåóçãîäæåííiñòü â äiÿõ áóëè îñíîâíèìè ïðè÷èíàìè ¢õíiõ íåóñïiøíèõ âèñòóïiâ ïðîòè êî÷îâèêiâ.  Áóâàëî, ùî, âîþþ÷è îäèí ç îäíèì, îêðåìi êíÿçi áðàëè ñîái íà äîïîìîãó ïîëîâöiâ, ñàìi ïðèâîäèëè âîðîãiâ íà ñâî¢ çåìëi.  ßê âiä êíÿçiâñüêèõ ìiæóñîáèöü, òàê âiä ïîëîâåöüêèõ íàïàäiâ äóæå òåðïiëà öiëiñòü êðà¢íè, ãèíóëà ñèëà “Äàæáîæîãî âíóêà”, - ÿê òîäi çâàëè ñåáå ðóñè÷i.

Ùîéíî ïî óãîäi âåëèêîãî êíÿçÿ Ñâÿòîñëàâà Âñåâîëîäè÷à (ç Îëåãîâè÷iâ) ç Ðîñòèñëàâè÷àìè (1181ð.) íàñòàâ ñâîºðiäíèé âíóòðiøíèé ìèð, ùî äîçâîëèâ íà óñïiøíó i, âiäíîñíî, iíòåíñèâíó ïðîòèïîëîâåöüêó àêöiþ íàøèõ êíÿçiâ. Âæå, ÿê ïîäຠëiòîïèñ, 1183 ðîêó âåëèêèé êíÿçü Ñâÿòîñëàâ, óòèõîìiðþþ÷è òà çàêëèêàþ÷è äî ºäíîñòè ðîçñâàðåíèõ êíÿçiâ, ç äîïîìîãîþ äåêîòðèõ iç íèõ õîäèâ íà ïîëîâöiâ i çàâäàâàâ áóâ ¢ì ñåðéîçíî¢ ïîðàçêè.  Óçÿâ áóâ íàâiòü ó ïîëîí îäíîãî iç ¢õíiõ õàíiâ -Êoá’ÿêà.

Ñàìå ç òèõ ÷àñiâ, ç ÷àñiâ ïðîòèïîëîâåöüêî¢ êàìïàíi¢ íàøèõ óäiëüíèõ êíÿçiâ äiéøîâ äî íàñ íàäçâè÷àéíîâàæëèâèé äîêóìåíò, íàïðî÷óä ãàðíèé, âèñîêîïîåòè÷íèé òâið, ùî çìàëüîâóº îäèí ç åïiçîäiâ ïðîòèïîëîâåöüêî¢ áîðîòüáè êíÿæî¢ Ðóñi. Öå ïîåìà ïðî ïîõiä Íîâãîðîä-Ñiâåðñüêîãî êíÿçÿ Iãîðÿ íà ïîëîâöiâ, êîòðèé âiäáóâñÿ 1185 ðîêó.

Âiéñüêîâà ñëàâàâåëèêîãî êè¢âñüêîãî êíÿçÿ Ñâÿòîñëàâà íå äàâàëà ñïîêîþ éîãî - ç ïðèðîäè íåñïîêiéíîìó, íåðîçâàæíî âiäâàæíîìó é ñâîºðiäíî áëàãîðîäíîìó ­äâîþðiäíîìó áðàòîâi êíÿçåâi Iãîðåâi.  Íå ïîðîçóìiâøèñü ç êè¢âñüêèì êíÿçåì Ñâÿòîñëàâîì, êíÿçü Iãîð ç ìîëîäøèì áðàòîì Âñåâîëîäîì, ç ïëåìiííèêîì Ñâÿòîñëàâîì Îëåãîâè÷åì òà ç ñâî¢ì ñèíîì Âîëîäèìèðîì âèðóøèâ i ñîái â ïîõiä íà ïîëîâöiâ.  Ïîõiä çàêií÷èâñÿ íåùàñëèâî: ðóñè÷i ïîòåðïiëè ïîâíó ïîðàçêó, êíÿçi ïîïàëè â ïîëîí, à ïîëîâöi, ðîççóõâàëåíi ïåðåìîãîþ, íàïàëè i äóæå ïîíèùèëè ïiâíi÷íi óêðà¢íñüêi çåìëi.  Öåé ïîõiä ñòàâ òåìîþ íàéâèäàòíiøî¢ ïàì’ÿòêè ëiòåðàòóðè i êóëüòóðè äðåâíüî¢ Ðóñi - “Ñëîâî î ïîëêó Iãîðåâiì”*.  Êðiì “Ñëîâà” ïðî öåé ïîõiä ðîçïîâiäàþòü òàêîæ ëiòîïèñè.  Íàéäîêëàäíiøå îïîâiäàííÿ º â Êè¢âñüêîìó Ëiòîïèñi çà Iïàòi¢âñüêèì ñïèñêîì, - â íüîìó º ïîäðîáèöi, êîòðèõ íåìà â ïîåìi.

 

* Ñëîâî “ïîëê” ó òi ÷àñè îçíà÷àëî íå ëèøå âiéñüêîâó îäèíèöþ, àëå i ïîõiä, áèòâó.

Âèðóøèâøè â ïîõiä ó âiâòîðîê 23 êâiòíÿ 1185 ðîêó, êíÿçi âèñëàëè ñòåæi. Òi, ïîâåðíóâøèñü, ñïîâiñòèëè, ùî îáñòàâèíè äëÿ êíÿæèõ äðóæèí íåñïðèÿòëèâi.  Êðiì òîãî âæå â ÷àñ ïîõîäó, íà áåðåãàõ Äiíöÿ çàñòàëî ¢õ çàòüìiííÿ ñîíöÿ (ñïðàâäi áóëî ïî ïîëóäíi 1.V.1185ð., çà êè¢âñüêèì ÷àñîì), ùî â òi ÷àñè óâàæàëîñÿ ëèõîþ “îçíàêîþ”, âiùóâàííÿì íåâäà÷i.  Îäíà÷å âiäñòóïàòè ïåðåä íåáåçïåêîþ íå áóëî â õàðàêòåði, íi â êîäåêñi ÷åñòè êíÿçÿ Iãîðÿ i  éîãî ðîäè÷iâ. ¡ì öå áóëî á íåâèíîñíîþ ãàíüáîþ: “ßêùî òàê âåðíóòüñÿ, íå áèâøèñü, ñîðîì áóäå íàì ãiðøå ñìåðòè” ­âiäïîâiäຠêíÿçü Iãîð íà ñëîâà îñòîðîãè.

 ï’ÿòíèöþ 10 òðàâíÿ Iãîðåâà äðóæèíà çóñòðiëàñü ç ïîëîâöÿìè.  Çàñêî÷èòè ïîëîâöiâ íåñïîäiâàíèì íàïàäîì, ÿê ðîçðàõîâóâàâ Iãîð, ¢ì íåâäàëîñÿ.  Íàïðîòè äîáðå çîðãàíiçîâàíèõ i âiäïîâiäíî ïiäãîòîâëåíèõ ñèëüíî ïåðåâàæàþ÷èõ ïîëîâåöüêèõ ïîë÷èù íà áåðåçi ðiêè Ñþóðëiÿ Iãîð ðîçòîøóâàâ ñâî¢ ñèëè ó øiñòü ïîëêiâ:ïîñåðåäèíi ñòàâ ïîëê Iãîðÿ, ïðàâîðó÷ - ïîëê Áóé Òóðà Âñåâîëîäà, ëiâîðó÷ - ïîëê Iãîðåâîãî ïëåìiííèêà Ñâÿòîñëàâà, ñïåðåäó - ïîëê Iãîðåâîãî ñèíà Âîëîäèìèðà i ïîëê ÷åðíiãiâñüêèõ êîâó¢â*.  Íàéêðàùi ñòðiëüöi-ëó÷íèêè âèáðàíi çi âñiõ ïîëêiâ ñòàëè íà ñàìîìó ïåðåäi.  Íàïðîòè íèõ óñòàâèëèñü ñâî¢ì áîºâèì ñòðîºì ïîëîâöi.  Ïåðåä áîºì êíÿçü Iãîð çâåðíóâñÿ äî ñâî¢õ äðóæèí ç çàêëèêîì: “Áðàòòÿ - öüîãî ìè ïðàãíóëè, à âäàðèìî (íà íèõ)!

Âèñòðiëèâøè (äàâøè ñàëüâó) ç ëóêiâ, ïîëîâöi ïîâåðíóëèñü âòiêàòè.  Çà íèìè ïîãíàëèñü ïåðåäíi ïîëêè ÷åðíiãiâñüêèõ êîâó¢â i Âîëîäèìèðà Iãîðåâè÷à. Êíÿçü Iãîð i éîãî áðàò Âñåâîëîä, çáåðiãàþ÷è áîºâèé ëàä ñâî¢õ ïîëêiâ, ïiøëè çà íèìè.  Ïåðøèé áié áóâ âèãðàíèé.  Êíÿæi âî¢ îâîëîäiëè ïîëîâåöüêèìè áîºâèìè òàòðàìè (âåæàìè) i ïiçíî íi÷÷þ ïîâåðíóëèñü ç òðîôåÿìè i ç ïîëîíîì.

Íà äðóãèé äåíü, â ñóáîòó íà ñâiòàíêó, çiáðàâøè âåëèêi ñèëè, ïîëîâöi îáñòóïèëè êíÿæi äðóæèíè “ìîâ äðiìó÷èé áið”.  I áóëà ñòðàøíà öiëîäåííà áèòâà. Îäíà÷å íi âåëèêèé ãåðî¢çì Iãîðåâîãî áðàòà Âñåâîëîäà, íi õîðîáðiñòü ñàìîãî Iãîðÿ, (ùî áóâ ó áîþ ðàíåíèé ó ëiâó ðóêó), íi ìóæíiñòü éîãî äðóæèííèêiâ íå âèðiøèëè öiº¢ áèòâè â êîðèñòü ðóñè÷iâ.

Òðåòüîãî äíÿ, â íåäiëþ ïiä ïîëóäåíü Iãîðåâå âiéñüêî çàçíàëî íîâî¢ ïîðàçêè: ç óñiõ âî¢íiâ âñüîãî 15-òüîõ çàëèøèëîñü â æèâèõ, êíÿçi ïîïàëè â ïîëîí, à ïîëîâöi ïiøëè ç âiäïëàòíîþ àêöiºþ íà óêðà¢íñüêi çåìëi: íàïàëè íà Ïåðåÿñëàâ, çàõîïèëè ðÿä ìiñò i ñië, óñå ñïàëèëè i âèìîðäóâàëè íàñåëåííÿ.

* Êîâó¢ - âiéñüêà ç îáðóñiëèõ êî÷îâèêiâ, ïðèæèëèõ ñòåïîâèêiâ, íàºìíèêiâ.

 ïîëîíi Iãîðåâi æèëîñÿ íå çîâñiì ïîãàíî, áî äî÷êà õàíà Êîí÷àêà áóëà çàñâàòàíà çà ïîëîíåíîãî Iãîðåâîãî ñèíà Âîëîäèìèðà. Ïî äåÿêîìó ÷àñi (ïðèáëèçíî ÷åðåç ðiê), âëó÷èâøè ìîìåíò, êîëè ïîëîâåöüêi âàðòîâi ïåðåïèâøèñü ñïàëè, êíÿçü Iãîð ç õðåùåííèì ïîëîâ÷èíîì Îâëóðîì* (Ëàâîðîì) óòiêຠç ïîëîíó.  Õîâàþ÷èñü âiä ïîëîâöiâ îäèíàäöÿòü äíiâ iøîâ Iãîð çàêè ïðèáóâ ó ñâî¢ ñòîðîíè.  I òàê ÿê íà âiäîìiñòü ïðî ïîðàçêó ñóìóâàëà âñÿ ðóñüêà çåìëÿ, òàê òåïåð, äiçíàâøèñü ïðî âòå÷ó êí. Iãîðÿ ç ïîëîíó óñi ðàäiëè i âåñåëèëèñü.  Ïiçíiøå çà ñâîþ ïîðàçêó êí. Iãîð íåðàç âiäïëà÷óâàâñÿ ïîëîâöÿì.

Ñòiëüêè, ïðèáëèçíî, ïðî äàíèé ïîõiä Iãîðÿ â ëiòîïèñi.

Ñåðåä äðóæèííèêiâ Iãîðÿ áóâ îñâi÷åíèé âèñîêîòàëàíîâèòèé ñïiâåöü-ïîåò, ùî ãëèáîêî ïåðåæèâ öþ âèïðàâó  i ïîðàçêó, òà ñêëàâ ïðî íå¢ íåâìèðóùó ïîåìó “Ñëîâî î ïîëêó Iãîðåâiì”.

Íà äóìêó äîñëiäíèêiâ “Ñëîâî” áóëî íàïèñàíå 1187 ðîêó, áî öüîãî æ ðîêó ïîìåðëè êíÿçi Iãîð Ñâÿòîñëàâè÷, Âñåâîëîä Áóé Òóð i Âîëîäèìèð Iãîðåâè÷, î êîòðèõ

 çâåðòàºòüñÿ ùå ÿê äî æèâèõ, i  â òîìó æ ðîöi ïîâåðíóâñÿ ç ïîëîíó ñèí êí. Iãîðÿ Âîëîäèìèð, îäðóæåíèé  ç äî÷êîþ ïîëîâåöüêîãî õàíà Êîí÷àêà, ïðî ùî çãàäóºòüñÿ ó òâîði.

2. ÀÐÕIÒÅÊÒÎÍIÊÀ I ÑÒÈËÜ “ÑËÎÂÀ”

Âiä ëiòîïèñó “Ñëîâî”  âiäðiçíÿºòüñÿ  ïåðåäóñiì  âèñâiòëåííÿì  i ðîçóìiííÿì ïîäié.  Ç ñàìèìè iñòîðè÷íèìè ôàêòàìè, ç ¢õ  ñêiëüêiñòþ i ïîñëiäîâíiñòþ  àâòîð “Ñëîâà” ïîâîäèòüñÿ âiëüíiøå, âií ìåíøå äáຠïðî òî÷íiñòü ¢õ ïåðåäà÷i. Íàïðèêëàä, çãàäêó ïðî çàòüìiííÿ  ñîíöÿ, ùî âiäáóëîñÿ âæå ïiä÷àñ ïîõîäó, àâòîð “Ñëîâà” ïåðåíîñèòü íà ïî÷àòîê îïîâiäàííÿ.  Ó ëiòîïèñi íåìຠìîâè ïðî “ñîí Ñâÿòîñëàâà”, íi ïðî éîãî “çîëîòå ñëîâî”, àíi  ïðî éîãî çâåðíåííÿ äî iíøèõ êíÿçiâ, ÿê i íi÷îãî íå ãîâîðèòüñÿ ïðî äðóæèíó  êí. Iãîðÿ ßðîñëàâíó, ùî ¢¢ ââîäèòü àâòîð ó ïîåìó ÿê ñèìâîë çàãàëüíîãî ïëà÷ó Ðóñüêî¢ çåìëi çà ñâî¢ìè êíÿçÿìè i âî¢íàìè.

Îïîâiäàííÿ ëiòîïèñó ïðî ïîõiä Iãîðÿ - öå  çâè÷àéíà  “âî¢íñüêà ïîâiñòü”  iç ïðèéíÿòèì ó òèõ ÷àñàõ ðåëiãiéíèì çàáàðâëåííÿì îïèñóâàíèõ ïîäié.  Äëÿ ëiòîïèñöÿ íàïàäè ïîëîâöiâ - öå îäíà iç “êàð Áîæèõ çà ãðiõè íàøi”. Àâòîð æå “Ñëîâà”­çìàëüîâóþ÷è ïîõiä ó âèñîêîïîåòè÷íié ôîðìi òà îöiíþþ÷è ìèíóëi é òîãî÷àñíi ïîäi¢ ç ïîçèöié âèñîê äåðæàâíèöüêî¢ ñâiäîìîñòè i ïàòðiîòèçìó - ôàêòè ïîëîâåöüêèõ íàáiãiâ áà÷èòü ÿê íàñëiäîê áåçëàääÿ òîãî÷àñíî¢ Ðóñi, ìiæóñîáèöü é å'î¢ñòè÷íî¢ ïîëiòèêè óäiëüíèõ êíÿçiâ. Ó “Ñëîâi”ìàºìî íåãîäóâàííÿ i îñóä òàêîãî ¢õíüîãî ïîñòóïóâàííÿ.

* Ìàòè Îâëóðà áóëà ç ðóñüêèõ, õðèñòiÿíêîþ.

ßê ñâîºþ ïîáóäîâîþ, òàê i ñòèëåì“Ñëîâî”ïîìiòíî âiäðiçíÿºòüñÿ âiä ëiòåðàòóðíî-ïîåòè÷íèõ òâîðiâ Õ-ÕI ñò.  (ëiòîïèñè, æèòiÿ, ïîó÷åííÿ, òîùî). Ðiçíèöþ ìîæíà çàóâàæèòè  ìiæ ïðîïîâiääÿìè ÕI i ÕII ñòîëiòü,  ìiæ “Æèòiÿìè” ÕI ñò. òà “Ïå÷åðñüêèì ïàòåðèêîì” ÕIII-ãî., ìiæ ðàíiøèì “Ïîó÷åíiºì Ìîíîìàõà” i ïiçíiøèì “Ìîëåíiºì Äàíè¢ëà”.

Ñïîðiäíåíå ç òâîðàìè îòîãî ïiçíiøîãî ñòèëþ i éîãî òèïîâèì ïðåäñòàâíèêîì º “Ñëîâî î ïîëêó Iãîðåâiì”.  Ïðî îñîáëèâîñòi ñòàðîóêðà¢íñüêîãî  åïîñó ìîæåìî çðîáèòè òiëüêè äóæå ñêóïi âèñíîâêè.   Âñå æ, çàãàëüíî âçÿâøè, ìîæíà çàóâàæèòè, ùî ðàíiøèì òâîðàì êè¢âñüêî¢ ëiòåðàòóðè ÕI ñò. âëàñòèâà ïåâíà ñòðóêòóðíî­ñòèëiñòè÷íà ìîíóìåíòàëüíiñòü.  ¡õíÿ óâàãà çîñåðåäæóâàëàñÿ íà çìiñòi, ùî éîãî àâòîðè âèêëàäàëè ðåàëiñòè÷íî, “äiëîâî”, îïèñóâàëè êîíêðåòíi ïîäi¢ ç ïåâíîþ êîìóíiêàöiéíîþ ìåòîþ. Óæèâàííÿ ñòèëiñòè÷íèõ ïðèêðàñ áóëî çàìiòíî îáìåæåíå. Êîìïîçèöiÿ òâîðiâ áóëà âiäíîñíî ïðîãëÿäíà i ïðîñòà.  Ðîçïîâiäü íà ïðîòÿçi öiëîãî òâîðó, àáî ïðèíàéìíi ó êîæíîìó îêðåìîìó ðîçäiëi éøëà âiä àâòîðà, çîñåðåä­æóâàëàñÿ íà îäíié äóìöi, ðiäêî âiäõèëÿþ÷èñü âiä íå¢, - öåáòî  âèêëàä  áóâ ç îäíiºþ òåìîþ -  ìîíîòåìàòè÷íèé.    “Ìåíi  çäàºòüñÿ,  ùî ïî÷àòîê 12-ãî ñòîëiòòÿ óòâîðþº ïåâíó ìåæó ìiæ ðiçíèìè ëiòåðàòóðíèìè ñòèëÿìè”.*

Ëiòåðàòóðíi òâîðè ÕII ñò. ñòðóêòóðíî i ñòèëiñòè÷íî çìiíÿþòüñÿ.  Äî ¢õíiõ ïèòîìåííîñòåé ïðèõîäÿòü ñâiæi, íîâè ðèñè. Íà ìiñöå îäíîñòàéíî¢ ìîíîòåìàòè÷íî¢ ìîíóìåíòàëüíîñòèòâîðiâ ÕIñò.ïðèõîäèòü ðiçíîìàíiòíiñòü ïðèêðàñ êîæíîãî òâîðó, êîòði íåðiäêî ïðèòüìàðþþòü ïðîâiäíó äóìêó òà çìiíþþòü õàðàêòåð òâîðó.  Òà é ñàìèé çìiñò òâîðiâ íå áóâຠâæå òàêèì îäíîñòàéíèì, ÿêèì âií çäåáiëüøîãî áóâ ó òâîðàõ ïîïåðåäíüîãî ñòîëiòòÿ. Óñêëàäíþºòüñÿ àðõèòåêòîíiêà, ïîìíîæóºòüñÿ, êiëüêiñíî çáiëüøóºòüñÿ,(õî÷ ìàñøòàáíî çäðiáíþºòüñÿ) äèôåðåíöiþºòüñÿ òåìàòèêà, âèäîçìiíÿºòüñÿ, äèôåðñèôiêóºòüñÿ ñïîñiá âèêëàäó: ïðîâiäíàäóìêà íå ðîçâèâàºòüñÿ ïðîñòî ó òâîði, ÿê êîëèñü, à ïðîõîäèòü ÷åðåç ÷èñëåííi îñiáíi ìîòèâè, ç ÿêèõ çiòêàíî öiëiñòü, âñþ áóäîâó òâîðó.  Çìiíþºòüñÿ  ôîðìà i ìîâà òâîðiâ,  ñòèëü ñòຠáiëüøå “êó÷åðÿâèì”, àâòîðè ïîäàþòü ìàòåðiÿë áiëüø àâòîðèòåòíî i äèäàêòè÷íî. Ðàçîì ç ãîëîâíîþ òåìîþ ó òâîði ðîçâèâàºòüñÿ ðÿä  ïîái÷íèõ  äîïîìiæíèõ  òåì,  ÿêi, äîïîâíÿþ÷è ãîëîâíó, âñþ ñêëàäíó òêàíèíó òâîðó óïîäiáíþþòü äî ìíîãîáàðâíîãî êèëèìà.

Ñòàþ÷è ïiäñòàâîâèì ó ÕII-ÕIII ñò. ñèìâîëi÷íèé ñâiòîãëÿä ïðèâîäèòü  äî ðîçâèòêó “ñèìâîëi÷íîãî ñòèëþ” â ëiòåðàòóði. Ïðîñòi, êîëèñü, ïîðiâíÿííÿ çàìiíþþòüñÿ òåïåð ñèìâîëi÷íèìè êàðòèíàìè: âåñíà -öå ñèìâîë âîñêðåñiííÿ,áèòâà ­öå ïèð àáî âåñiëëÿ; çàìiñòü çìàëüîâóâàòè äiéñíiñòü, íà íå¢ òåïåð ÷àñòî ëèøå íàòÿêàþòü ðiçíèìè iíøèìè îáðàçàìè.

*Ä. ×èæåâñüêèé, “Iñòîðiÿ óêðà¢íñüêî¢ëiòåðàòóðè”, ÓÂÀÍ, Íüþ Éîðê, 1956, ñòîð. 69.

 

“Ñëîâî î ïîëêó” ïèñàíå âæå  â äóñi òiº¢  äîáè,  i  ç  áîêó ñâ  êîìïîçèöi¢  º ìîçà¢êîþ,  òâîðîì, öiëiñòü ÿêîãî ñêëàäàºòüñÿ ç îêðåìèõ ÷àñòèí, êîòði â ñâîþ ÷åðãó º ñóìîþ äåêiëüêîõ ìåíøèõ ðîçäiëiâ i ïiäðîçäiëiâ. “Ñëîâî” ïîáóäîâàíå ç âçàºìíî ïåðåïëiòàþ÷èõñÿ êàðòèí ñó÷àñíîãî i ìèíóëîãî, ç ëiðè÷íèìè  âñòàâêàìè é àâòîðñüêèìè âòðó÷àííÿìè òà öèòóâàííÿì ñïiâöÿ äðóæèííîãî ãåðî¢÷íîãî åïîñó -Áîÿíà. Íà çìiíó ïðîñòîòi, ÿñíîñòè, îäíîñòàéíîñòè i ïðîãëÿäíîñòè òâîðiâ ÕI ñò. òóò ïðèõîäèòü ñêîìïëiêîâàíiñòü çìiñòó i âèêëàäó. Ç ïðè÷èíè âiäíîñíî ïiçíîãî  âiäïèñó “Ñëîâà” (íå ðàíiøå XVI ñò.)  çíàéäåíîãî â îäíîìó çáiðíèêó*, òà ÷åðåç íå äóæå äîáðå âìiííÿ âèäàâöiâ ÷èòàòè ñòàði òåêñòè ìàºìî ó “Ñëîâi” òàêîæ ìiñöÿ, êîòði é  äîñi  çàëèøàþòüñÿ  íåÿñíèìè, çàïëóòàíèìè. Ïðîòå, ïîìèíàþ÷è ¢õ, òi  íåÿñíîñòi, êîìïîçèöiÿ “Ñëîâà” ÿê öiëîñòè - ïðîçîðà.

 çàãàëüíîìó, óìîâíî “Ñëîâî”ïðèéíÿòî ïîäiëÿòè íà 3 ÷àñòèíè: âñòóï, ãîëîâíèé âèêëàä, çàêií÷åííÿ.

Òâið ïî÷èíàºòüñÿ çàñïiâîì, â ÿêoìó - íàâ’ÿçóþ÷è äî ñïiâiâ i ñòèëþ Áîÿíà ­àâòîð âèÿâëÿº ñâié íàìið ïðàâäèâî îñïiâàòè äiéñíi,  íå âèãàäàíi  “ÿê çà çàìèñëîì Áîÿíà”, ïîäi¢ òèõ ëiò. Çãàäóþ÷è ïîåòè÷íó ìàíåðó Áîÿíîâèõ ñïiâiâ  òà íàâiâøè ãîëîâíiøi  ïîäi¢ i  ïåðñîíàæi  éîãî ïiñåíü,  àâòîð êîíêðåòèçóº  ñâié  ïëÿí: ïî÷èíàòè ñâîº îïîâiäàííÿ  âiä Âîëîäèìèðà  ñòàðîãî**  àæ  äî  íèíi - ìîëîäîãî Iãîðÿ ÷àñiâ, êîòðèé  “... óêðiïèâ óì îäâàãîþ ñâîºþ i âèãîñòðèâ éîãî ìóæíiñòþ  ñâîãî ñåðöÿ; ñïîâíèâøèñü  âîéîâíè÷îãî  äóõó, ïîâiâ ñâ õîðîáði ïîëêè íà çåìëþ ïîëîâåöüêó çà çåìëþ Ðóñüêó.”

Çà òèì iäå îïèñ ïîõîäó, ÷àñòèíà ïîåìè,  ùî â íié º äåêiëüêà îêðåìèõ ïiäðîçäiëiâ. Äîïóñêàþ÷è âiëüíå ñòàâëåííÿ äî ñàìèõ ôàêòiâ, çãàäêó ïðî çàòåìíåííÿ ñîíöÿ, ÿêå  çà ëiòîïèñîì ñòàëîñÿ âæå ïiä÷àñ ïîõîäó, àâòîð ïåðåíîñèòü íà ñàìèé ïî÷àòîê îïîâiäàííÿ.  Öÿ “ëèõîâiñíà îçíàêà”, ùî ìóñiëà íàñòîðîæóþ÷å âïëèíóòè íà ïðîéíÿòèõ ÿçè÷åñüêèìè  âiðóâàííÿìè “ðóñè÷iâ”, íå ëÿêຠi íå ñòðèìóº Iãîðÿ âiä éîãî íàìiðiâ “ñïèñà  ïåðåëîìèòè  êiíåöü  ïîëÿ ïîëîâåöüêîãî ... àáî íàïèòèñü øîëîìîì iç Äîíó”.

Êîðîòêèìè, âèðàç íèìè øòðèõàìè ïîåò íàêðåñëþº îáðàç ìóæíüîãî,  ðiøó÷îãî, õî÷ äåùî íåðîçñóäíîãî êíÿçÿ, íàøêiöîâóº êàðòèíó îðãàíiçàöi¢ ñàìîãî ïîõîäó.

Çâåðòàþ÷èñü äî ñîëîâiÿ äàâíüîãî ÷àñó - Áîÿíà,  àâòîð ïðèïóñêàº, ùî òîé (Áîÿí) ïî÷àâ áè ñâîþ ïiñíþ òàê:

Íå áóðÿ ñîêîëiâ çàíåñëà ÷åðåç ïîëÿ øèðîêi -

Ãàëêè çãðàÿìè ëèíóòü äî Äîíó âåëèêîãî . . .

*  íàóêîâîìó òà ïîåòè÷íîìó îáiãó “Ñëîâî” ç’ÿâèëîñÿ íàïðèêiíöi XVIII ñò., êîëè éîãî çíàéäåíî â îäíîìó çáiðíèêó ïåðåâàæíî “ñâiòñüêèõ” òâîðiâ. Ñàì çáiðíèê çãîðiâ ó ïîæåæi Ìîñêâè 1812 ð.

** Êíÿçÿ Âîëîäèìèðà Ìîíîìàõà.

Àáî òàê:     Êîíi ðæóòü çà Ñóëîþ -

Äçâåíèòü ñëàâà â Êèºâi,

Ñóðìè ñóðìëÿòü â Íîâãîðîäi -

Ñòîÿòü ñòÿãè â Ïóòèâëi . . .

Îïèñ çóñòði÷i êíÿçiâ-áðàòiâ Iãîðÿ i Âñåâîëîäà àâòîð ïîäຠâæå âiä ñåáå, âèäèìî çâîðóøåíèé ùèðiñòþ i òåïëîòîþ ¢õíiõ âçàºìèí i ãëèáîêî-ðîäèííèõ ïî÷óâàíü:

Îäèí áðàò òè ó ìåíå,
Îäèí ñâiò ñâiòëèé òè, Iãîðþ!
Îáèäâà ìè Ñâÿòîñëàâè÷i . . .

Çà çàêëèêîì ñiäëàòè ñâî¢õ êîíåé, ïîåò âèñëîâàìè êíÿçÿ Âñåâîëîäà ïîäຠÿäåðíó, êëÿñè÷íó,  ãîðäó,  ñóâîðî-âîÿöüêó, à ðàçîì ç òèì  âèñîêî-ïîåòè÷íó õàðàêòåðèñòèêó ñâî¢õ âî¢â: “Áî ìî¢ êóðÿíè - äîñâiä÷åíi âî¢:

Ïiä ñóðìàìè ñïîâèâàíi,
Ïiä øîëîìàìè çëåëiÿíi,
Êiíöåì ñïèñà âèêîðìëåíi. . .

Âñi äîðîãè ¢ì âiäîìi,
ßðóãè ¢ì çíàéîìi,
Ëóêè â íèõ íàòÿãíóòi,
Øàáëi íàãîñòðåíi;
Ñàìi ñêà÷óòü, ÿê ñiði âîâêè â ïîëi,
Øóêàþ÷è ñîái ÷åñòè,
À äëÿ êíÿçÿ ñìiëèâîãî - ñëàâè.”

Íîòêàìè ïðèðå÷åíîñòè, ìîòîðîøíî¢ ïåðâiñíîñòè, ïåðåä÷óòòÿì òðàãi÷íîãî é íåóíèêíèìîãî ïðîéíÿòà êàðòèíà ïðî âñòðÿâàííÿ ïðèðîäè ó êíÿæi íàìiðè i ïëÿíè. Âñòóïèâøè â çîëîòå ñòðåìåíî, êíÿçü Iãîð ïî¢õàâ ïî ÷èñòîìó ïîëþ . . . I:

Ñîíöå éîìó òüìîþ ïóòü çàñòóïèëî,

Íi÷ ñòîãíó÷è éîìó ãðîçîþ,

Ïòàñòâî ïîáóäèëà;

Çâiðÿ÷èé ñâèñò ïiäíÿâñÿ êðóãîì,

Äèâ êëè÷å íà âåðõó äåðåâà -

Âåëèòü ïðèñëóõàòèñü çåìëÿì íåçíàíèì:

Âîëçi i íàä÷îðíîìîðþ,

I Ïîñóëëþ, i Ñóðîæó, i Êîðñóíþ,

I òîái òìóòîðîêàíñüêèé iäîëå!

Ç êðèêîì ñïîëîõàíèõ äèêèõ ëåáåäiâ ïîðiâíþº àâòîð ðóõ, ïåðåìiùóâàííÿ ïîëîâåöüêèõ ïîë÷èù, ùî ðóøèëè ïðîòè Iãîðÿ, êîòðèé ìèìî íàñòèðëèâèõ ïîïåðåäæóâàíü çâiðiâ, ïòàõiâ i ïðèðîäíèõ ÿâèù, ùî ñóïðîâîäèëè éîãî ïîõiä, áåçñòðàøíî “äî Äîíó âî¢íiâ âåäå.”

Áóäó÷è òîíêèì ïñèõîëîãîì, àâòîð íå ìèñëèòü ñâî¢õ ãåðî¢â âiäiðâàíî, âiäîêðåìëåíî âiä îêðóæàþ÷îãî äîâêiëëÿ; ïåðñîíiôiêàöiÿìè ñèë i âèÿâiâ ïðèðîäè äຠâií ãëèáîêî-õâèëþþ÷i çîáðàæåííÿ, êàðòèíè ¢¢ ïîâ’ÿçÿíîñòi ç äîëåþ ãåðî¢â òâîðó: “. . . ñõèëèëàñü ç æàëîùiâ òðàâà . . . ñêëîíèëî ñóìîì äåðåâà” . . . i ií. Íi÷, äåðåâà, òðàâà, ðiêà - óñå öå æèâi, îäóõîâëåíi iñòîòè, - âîíè ñïiâ÷óâàþòü i äîïîìàãàþòü, àáî ïðîòèäiþòü ëþäèíi.  Ïðèðîäà, ì. ií.: ïåðåñòåðiãຠIãîðÿ çíàêàìè, (çàòüìiííÿ, ãðîçîþ ëþòóþòü âîâêè . . .), ñóìóº ïî ïîãðîìi (òðàâà i äåðåâà ïîõèëèëèñü iç æàëîùiâ), äîïîìàãຠâ óòå÷i (ïîãàñëi çîði âå÷iðíi), ðàäiº ç ïîâîðîòó Iãîðÿ ç ïîëîíó iòï.

Íå äîâîäèòüñÿ çàïåðå÷óâàòè i öiëüíî¢ ïîâ‘ÿçàíîñòè  “Ñëîâà” çi ñòèëiñòèêîþ, ôðàçåîëîãiºþ òà ñëîâíèêîì òîãî÷àñíî¢, òà é ñòàðiøî¢ ëiòåðàòóðè, ÿê i ñïiëüíîñòi éîãî ðèñ iç íàðîäíüîþ ïîåòè÷íîþ òâîð÷iñòþ.

Öiëå “Ñëîâî” öiõóº íåíà÷å ïîäâiéíà äâîïëîùèííiñòü:

à/ -ìàíåðè âèêëàäó, - ïîêàçóºòüñÿ äiéñíiñòü, îïèñóºòüñÿ  êîíêðåòíi  ïîäi¢ òîãî ÷àñó  i ïîðÿä ç òèì ïiäáèðàºòüñÿ  âiäïîâiäíó  ñèìâîëiêó öiº¢  äiéñíîñòi, ¢¢ ïîåòè÷íå óîñiáëåííÿ-âiäïîâiäíèêè;

á/ ó ïîåòè÷íié òêàíèíi òâîðó âèðàçíî íàãëÿäíà íàÿâíiñòü äâîõ ñâiòiâ, äâîõ ñèñòåì ñâiòîñïðèéìàííÿ, äâîõ ðåëiãié - õðèñòèÿíñòâà i ïîãàíñòâà, ÿêi  -âïàði  ç áàãàòîþ ìiòîëîãiºþ - òâîðÿòü òó îñîáëèâó àòìîñôåðó òâîðó, çóìîâëÿþòü éîãî ñâîºðiäíiñòü i äèíàìiêó, òà ÿêiñòü i ñòåïåíü åñòåòè÷íîãî âðàæiííÿ-çàäîâîëåííÿ, ­öiëiñòü éîãî êîëîñàëüíîãî âïëèâó íà ÷èòà÷à.   òîìó òåæ çàêëþ÷àºòüñÿ i ñïåöèôiêà óêðà¢íñüêîñòi éîãî (Ñëîâà) êîëîðèòó, òà  iñòîðèêî-ïiçíàâàëüíà âàðòiñòü öiº¢ äîðîãîöiííî¢ ïåðëèíè çi ñêàðáíèöi  óêðà¢íñüêî¢ - à òî é ñõiäíüî-ñëîâ’ÿíñüêî¢ ­äóõîâîñòi. 
 

ÁI Á Ë I Î Ã Ð À Ô I ß

1                    “Ñëîâî î ïîëêó Iãîðåâi” - ïåðåñïiâ Ñ. Ãîðäèíñüêîãî, Íüþ-Éîðê, 1956.

2                    “Ñëîâî î ïîëêó Èãîðåâå” - Ìîñêâà, 1960.

3                    “Ñëîâî î ïîëêó Èãîðåâå” - Ìîñêâà-Ëåíiíãðàä, 1960.

4                    Ä. ×èæåâñüêèé: “Iñòîðiÿ Óêðà¢íñüêî¢ Ëiòåðàòóðè” - Íüþ-Éîðê, 1956, ñòîð. 181-198

5                    Ñ. ªôðåìîâ: “Iñòîðiÿ Óêðà¢íñüêîãî Ïèñüìåíñòâà”, òîì I - Âåöëÿð, 1924, ñòîð. 101-108

6                    “Iñòîðiÿ Óêðà¢íñüêî¢ Êóëüòóðè”: âèä. I. Òèêòîðà - Ëüâiâ, 1937, ñòîð. 234-241

7                    Î.I. Áiëåöüêèé i êîëåãiÿ: “Iñòîðiÿ Óêðà¢íñüêî¢ Ëiòåðàòóðè” - Êè¢â, 1965, ñòîð. 42-48

8                    Ì.I. Ìàð÷åíêî: “Iñòîðiÿ Óêðà¢íñüêî¢ Êóëüòóðè” - Êè¢â, 1961, ñòîð. 72-77

9                    Â. ×àïëåíêî: Ìîâà “Ñëîâà î ïîëêó Iãîðåâi” - Âiííiïå', 1950, ñòîð. 5-26

10                “Iñòîðè÷íèé åïîñ ñõiäíèõ ñëîâ’ÿí”, çáiðíà ïðàöÿ - Êè¢â, 1959.

11                I.Ï. Öàïåíêî: “Ïèòàííÿ ðîçâèòêó ãåðî¢÷íîãî åïîñó ñõiäíèõ ñëîâ’ÿí” - Êè¢â, 1959,

                còîð. 3-102

12                Ìèòðîïîëèò Iëàðiîí: “Iñòîðiÿ Óêðà¢íñüêî¢ Ëiòåðàòóðíî¢ Ìîâè” - Âiííiïå', 1950, ñòîð.

                75-76

13                Ï.Ï. Ïëþù: “Íàðèñè ç iñòîði¢ Óêðà¢íñüêî¢ Ëiòåðàòóðíî¢ Ìîâè” - Êè¢â, ñòîð. 112-124

14                Þ. Ðóñîâ: “Äóøà íàðîäó i äóõ íàöi¢” - Ôiëÿäåëüôiÿ, 1948, ñòîð. 60-69.    

Website Builder