Vasyl Kardash Memorial
Меморіял Василя Кардаша
22,01,1923 - 22,03,2002
Your Subtitle text

Essay 2

ÐÀÍÍß ÏÎÅÒÈ×ÍÀ ÒÂÎÐ×IÑÒÜ
 
IÂÀÍÀ ÔÐÀÍÊÀ
 
ÄÐÎÃÎÁÈÖÜÊÈÉ ÏÅÐIÎÄ (Ñïðîáà çàãàëüíî¢ õàðàêòåðèñòèêè)


ÇÌIÑÒ

I.    Âñòóïíi çàìiòêè

II. Îñíîâíi ðèñè ðàííüî¢ ïîåòè÷í     òâîð÷îñòè Iâàíà Ôðàíêà

III. Ïiäñóìêè

Ñõåìàòè÷íèé ïåðåãëÿä äåÿêèõ âiðøiâ iç ðàííüî¢ òâîð÷îñòè I. Ôðàíêà Âèêîðèñòàíà ëiòåðàòóðà

 

I. ÂÑÒÓÏÍI ÇÀÌIÒÊÈ

Iâàí Ôðàíêî äîáðå ðîçóìiâ, ùî äëÿ òîãî ùîá ñòàòè ïîåòîì - íåîáõiäíèé íå ëèøå òàëàíò, àëå i âåëåòåíñüêèé òðóä, äîâãè ðîêè íàóêè i áåçïåðåðâíîãî ïiäâèùóâàííÿ çàãàëüíî¢ êóëüòóðè òà çáàãà÷óâàííÿ, ïîøèðþâàííÿ ñâîãî ñâiòîãëÿäó.  Íàïîëåãëèâó ïðàöþ íàä ðîçâèòêîì ñâîãî ïîåòè÷íîãî òàëàíòó ïî÷èíຠâií çàìîëîäó, âæå ó øêiëüíié ëàâöi, õî÷ - ÿê ïiçíiøå âií ñàì êàæå ­ó âñié ñâî¢é äiÿëüíîñòè âií “áàæàâ áóòè íå ïîåòîì, íå â÷åíèì, íi ïóáëiöèñòîì, à ïîïåðåä óñüîãî ÷îëîâiêoì”.*  Òèì íå ìåíøå â ãiìíàçiéíi ÷àñè âií  äóæå áàãàòî ïðàöþº íàä çàñâîºííÿì òåõíiêè âiðøóâàííÿ, âèâ÷ຠòåîðiþ ëiòåðàòóðè i ïîåòèêó òà îïàíîâóº ôîðìè ëiòåðàòóðíèõ òâîðiâ.  Áàãàòî ÷èòàº.

“ âèùié ãiìíàçi¢ ÿ êèíóâñÿ ç æàðîì äî ÷èòàííÿ âñÿêî¢ âñÿ÷èíè: Øåêñïið, Øiëëåð, Êëîïøòîê, Êðàñiöüêèé, Ãåòå, Åæåí Ñþ, Êîöåáó, Niebelungenlied, Êðàñiíñüêèé, Ìiöêåâè÷, Ñëîâàöüêèé i ò. ä. ß ïðî÷èòàâ óñå, ùî áóëî iíòåðåñíiøîãî â áiáëiîòåöi ãiìíàçè÷íié (ç âè¢ìêîþ äèòÿ÷èõ ïîâiñòåé Øìiäà i Ãîôìàíà), ùî ìiã äiñòàòè âiä Âåðõðàäñüêîãî . . .  Ãîìåð, Ñîôîêë i Òàöiò, ÷èòàíi â ãiìíàçi¢, çðîáèëè íà ìåíå ñèëüíå âðàæåííÿ, à òàê ñàìî i áiáëiÿ, êîòðó ÿ ÷èòàâ ïî÷àñòè â      ñòàðîñëîâ’ÿíñüêiì, à ïî÷àñòè â ïîëüñüêèì òåêñòi, i ÿ ïî÷àâ äåùî ïåðåêëàäàòè ç òèõ àâòîðiâ”.**

Íàäçâè÷àéíî ñèëüíå âðàæiííÿ çðîáèâ íà íüîãî “Êîáçàð” Ò. Øåâ÷åíêà, ­îäåðæàíèé âiä ó÷èòåëÿ I. Âåðõðàòñüêîãî.  Ôðàíêî âèâ÷èâ ìàéæå âñüîãî íàïàì’ÿòü.  Çàõîïëþâàâñÿ òàêîæ òâîðàìè Âîâ÷êà  i Ìèðíîãî.

Ïèñàòè âiðøi ïî÷àâ Ôðàíêî ùå â íèæ÷èõ êëÿñàõ ãiìíàçi¢ (ç òðåòüî¢ ïî÷èíàþ÷è),  i òî íå ëèøå óêðà¢íñüêîþ ìîâîþ.  Âëàñíå êàæó÷è - éîãî ëiòåðàòóðíà äiÿëüíiñòü ïî÷èíàºòüñÿ âiä ìèñòåöüêîãî îôîðìëåííÿ éîãî øêiëüíèõ çàâäàíü; äåÿêi ç íèõ áóëè ïèñàíi âiðøåì  i ÿâëÿþòüñÿ éîãî ïåðøèìè òâîð÷èìè ñïðîáàìè, â ÿêèõ ïðîÿâëÿºòüñÿ ëiòåðàòóðíèé õèñò ìîëîäîãî Ôðàíêà.  Òîäi òåæ âií çàéìàºòüñÿ ïåðåêëàäàìè Ñîôîêëà, Ãîìåðà  i ií.  Ïî÷èíàþ÷è ç ï’ÿòî¢ ãiìíàçiéíî¢ - çàñîáëþºòüñÿ ìàñîþ êíèæîê, ïðàöü íàéâèäàòíiøèõ àâòîðiâ, âåëåòíiâ äóìêè, äóõà i òàëàíòó. Çà÷èòóºòüñÿ â

 * Ç ïðîìîâè I. Ôðàíêà íà þâiëåþ. Äèâ. Iâàí Ôðàíêî, òâîðè, òîì I, Êè¢â, 1955, ñòîð. 31.

 ** Ì.Ñ. Âîçíÿê: Ç æèòòÿ i òâîð÷îñòi Iâàíà Ôðàíêà, À.Í. ÓÐÑÐ, Êè¢â, 1955,  ñòîð. 14.

Øåêñïiðà, Øiëëåðà, Ãàéíå òà ií.

Êëÿñè÷íà ôîðìà ñîíåòà, ïîðó÷ ç iíøèìè êàíîíi÷íèìè ôîðìàìè òà ìåòðè÷íèìè ñòðîôàìè, ïðèâåðíóëà äî ñåáå óâàãó Ôðàíêà ùå â ðàííüîìó ïåðiîäi òâîð÷îñòè; âií ¢¢ øèðîêî âèêîðèñòîâóº, äîâîäÿ÷è, ç ÷àñîì, äî ìàéñòåðíîñòè.  Âæå â ñüîìié êëÿñi ïî÷èíຠïèñàòè  i ãåêñàìåòðîì (“Ïàíè Òóðêóëè”).  Ç òèõ ÷àñiâ ìðiÿâ âií òåæ ïðî “Äàíòiâñüêó àíòîëîãiþ”, ÿêó çàäóìóâàâ ñêëàäàòè.

Ó âèÿâëåííi òà ïî÷àòêîâîìó ðîñòi Ôðàíêà ÿê ïîåòà âàæëèâó ðîëþ âiäiãðàëè ó÷èòåëi Iâàí Âåðõðàòñüêèé i Þëiÿí Òóð÷èíñüêèé, - îáèäâà ïèñüìåííèêè i ïîåòè. Âîíè óâàæëèâèì  i äîáðîçè÷ëèâèì ñòàâëåííÿì äî éîãî òâîð÷èõ ñïðîá, ñâî¢ìè çàîõî÷óâàííÿìè òà ïîðàäàìè ñïðèÿëè ðîçâèòêîâi éîãî òàëàíòó.

Íåìàëîâàæíèìè áóëè i çàãàëüíî-ãðîìàäñüêi òà êóëüòóðíî-ïîëiòè÷íi îáñòàâèíè, â ÿêèõ çàìîëîäó ôîðìóâàâñÿ éîãî ñâiòîãëÿä.   òîé ÷àñ â Ãàëè÷èíi ïðîõîäèëà çàòÿæíà áîðîòüáà ìiæ ìîñêâîôiëàìè, ùî íå óñòóïàëè ùå ç ïîçèöi¢, i íàðîäîâöÿìè, ùî íå ñêðiïèëèñü ùå ÿê ñëiä.  Éøëè çàâçÿòi çìàãàííÿ íà âñiõ ñåêòîðàõ íàöiîíàëüíîãî æèòòÿ, ùî é äî êðîâîïðîëèòòÿ äîõîäèëî.  I - ÿê öå çãàäóº Â. ×àïåëüñüêèé - “ìè áóëè ùå ðóñèíàìè, ðóñüêèì íàðîäîì, ùå é íå çà÷èíàëè áóòè íà ïðàêòèöi óêðà¢íñüêî-ðóñüêèìè”.*

Ïðèðîäíüî, ùî â òàêèõ óìîâèíàõ (òà ùå ïðè ìîëîäå÷îìó çàïàëi) ó òâîð÷îñòè Ôðàíêà áóëè ïîçèòèâè, àëå òðàïëÿëèñÿ é íåãàòèâè, íåäîëiêè, ÿêi â ìiðó éîãî äîçðiâàííÿ  i êóëüòóðíîãî òà åñòåòè÷íîãî çðîñòàííÿ âèïðàâëÿëèñü.




II. ÎÑÍÎÂÍI ÐÈÑÈ ÐÀÍÍÜΡ ÏÎÅÒÈ×ÍΡ ÒÂÎÐ×ÎÑÒÈ IÂÀÍÀ ÔÐÀÍÊÀ

Ó ðàííié ïîåòè÷íié òâîð÷îñòè I. Ôðàíêà íàÿâíi:

à) íàäçâè÷àéíî øèðîêèé îáñÿã òåìàòèêè éîãî âiðøiâ;

á) ÷iòêå, âèðàçíå iäåéíå ñïðÿìóâàííÿ: ãëèáîêå áàæàííÿ ïîêðàùàííÿ

     äîëi ñâîºìó íàðîäîâi;

â) ïîäèâóãiäíà ðiçíîðîäíiñòü ñòðîôiêè, ôîðì âiðøóâàííÿ; ã) éîãî ñòðåìëiííÿ äî ïiäâèùóâàííÿ ïîåòè÷íî¢ ìàéñòåðíîñòè.

Êîðîòêèìè ïðèêëàäàìè ñïðîáóºìî öå ïðîiëþñòðóâàòè.

* Â. ×àïåëüñüêèé: “Ç ðîäèííî¢ õðîíiêè”, ÀÐÊÀ, ÷.5, Ìþíõåí, 1948, ñ.38.

Î á ñ ÿ ã   ò å ì à ò è ê è

Êðiì àâòîáiîãðàôi÷íî¢ îñîáèñòî¢ ëiðèêè (íàïð. “Ïiñíÿ i ïðàöÿ”), ÿê âèõiäíî¢ òî÷êè ìàéæå êîæíîãî ìîëîäîãî ïîåòà, áà÷èìî ó ìîëîäîãî Ôðàíêà é àëåãîðè÷íî-ñèìâîëi÷íó (Íàðîäíÿ ïiñíÿ”, “Íàø îáðàç” i ò.ï.), i ðåëiãièíî­äèäàêòè÷íó (“Äâi äîðîãè”, “Ëþáîâ” . . .), é iñòîðè÷íó (“Àñêîëüä i Äèð ïiä Öàðãîðîäîì”, “Êíÿçü Îëåã”, Ñâÿòîñëàâ”, “Áóíò Ìèòóñè” i ò.ï.), à òàêîæ ãðîìàäñüêî-ïðîáëåìíó (ÿê íïð. “Ìîãèëà” ÷è “Êîòëÿðåâñüêèé”) òà iíøó òåìàòèêó.

Ðîäèíà, óêðà¢íñüêå ñåëî, ïîõîäæåííÿ (ïðàöüîâèòiñòü “óêðà¢íñüêèõ íiìåöüêèõ êîëüîíiñòiâ” -ïî áàòüêîâi* i àðèñòîêðàòèçì äðiáíîøëÿõåòñüêîãî ­ïî ìàòåði**), ëåêòóðà i ïåðåæèòòÿ áåçóìîâíî ìàëè âïëèâ íà éîãî äóõîâå ôîðìóâàííÿ, ÿê i, çãîäîì, íà ïiäáið òåìàòèêè éîãî òâîðiâ.

Ïåðøèé âiðø I. Ôðàíêà - öå “Âåëèêäåíü 1871", ïðèñâÿ÷åíèé ïàì’ÿòi éîãî áàòüêà, ßêîâà.  Äðóêîâàíèé âií íå áóâ, - çáåðåãëàñü ëèøå çãàäêà ïðî íüîãî.

Âiä ìàòåði Ôðàíêî ïåðåéíÿâ íåâãàñèìó ëþáîâ äî íàðîäíüî¢ ïiñíi.  Íå äèâíî, ùî â ãiìíàçi¢ ïî÷àâ âií, ì. ií., çàéìàòèñü i çáèðàííÿì íàðîäíèõ ïiñåíü. Çâiäñè ïåðøèé äðóêîâàíèé òâið 17-ëiòíüîãî ïîåòà (“Íàðîäíÿ ïiñíÿ”) - öå ñâîºðiäíèé ãèìí ïiñíi  òà ¢¢ ìîãóòíüîìó âïëèâîâi íà ëüäñüêi ïî÷óòòÿ; òåïëèìè, ëiðè÷íèìè áàðâàìè â íüîìó çìàëüîâóºòüñÿ ñóñïiëüíî-iñòîðè÷íà ôóíêöiÿ ôîëüêëüîðó âçàãàëi.

Çàñëóõàíèé ç ñàìîãî äèòèíñòâà ó ÷àðiâíi ìåëîäi¢ æóðëèâèõ ìàòåðèíèõ íàðîäíèõ ïiñåíü, Ôðàíêî ìàâ äàð ìèñëåííÿ ïîåòè÷íèìè îáðàçàìè, i âìiâ ¢õ ìèëîçâó÷íî iíñòðóìåíòóâàòè. . . Âèéøîâøè ç ñåëÿíñüêîãî ñåðåäîâèùà, äëÿ ÿêîãî ïiñíÿ - öå íåâiä’ºìíà ÷àñòèíà æèòòÿ, Ôðàíêî ñàì ëþáèâ íàñïiâóâàòè âiäîìi éîìó ìåëîäi¢.  Âií ãëèáîêî ¢õ âiä÷óâàâ, ïðàâäèâî ðîçóìiâ i, ìàþ÷è ãàðíîãî òåìáðó ãîëîñ, íåðàç çàäóøåâíî ¢õ âèêîíóâàâ. Áóâ ñîëiñòîì ó øêiëüíîìó õîði.  Ç öüîãî, ïðàâäà, íå ìîæíà ðîáèòè âèñíîâêiâ ïðî äîìiíóþ÷èé âïëèâ óêðà¢íñüêîãî ôîëüêëüîðó íà òâîð÷i ñïðîáè ìîëîäîãî Ôðàíêà. Ðàäøå íàâïàêè: õîðåé - õàðàêòåðèñòè÷íà ðèñà ôîëüêëüîðó - ó íüîãî ìàéæå âiäñóòíié; âií ïiäêðåñëåíî ëþáèòü ÿìá i ñòðîãi, êëÿñè÷íi ôîðìè âiðøà, ç ñîíåòó ïî÷èíàþ÷è.

* “Äåùî ïðî ñåáå ñàìîãî”, Iâàí Ôðàíêî, òâîðè, ò. I., Êè¢â, 1958, ñòîð.26    ** Àâòîáiîãðàôiÿ, òàì æå, ñòîð. 22.

“Ìîÿ ïiñíÿ” - öå oñîáèñòà ëiðèêà, äå êâiòêà ñèìâîëiçóº ñàìîãî àâòîðà*. -Çà ôîðìîþ ¢¢ ëèøå ç ïåâíèì çàñòåðåæåííÿì ìîæíà á íàçâàòè îêòàâîþ êëÿñè÷íîãî çðàçêà.  ßê íà ïiñíþ - áóêâàëüíî áåðó÷è - âîíà äåùî çàäîâãà, õî÷, ïðàâäà, ìຠâèìàãàíèé ó ïiñíi ñòðîãî îêðåñëåíèé ïîåòè÷íèé çàìèñåë, ïðîñòó

- áåç çàéâî¢ êíèæíîñòè i áóòàôîði¢ - ëåêñèêó é àêòèâíó âíóòðiøíþ äèíàìiêó “ðóõ âïåðåä”.  Ìàáóòü íå áóäå ïîìèëêîþ òâåðäèòè, ùî ïiñåííiñòü õàðàêòåðíà âçàãàëi äëÿ Ôðàíêà-ëiðèêà.

Ðåëiãiéíà òåìàòèêà (“Äâi äîðîãè” - ñîíåò, “Ëþáîâ” - ñåêñòèíà . . .) âèðîñòàëà íà áàçi ðåëiãiéíèõ ñâiòîâiä÷óâàíü, âèïëèâàëà ç ãëèáèíè éîãî ñåðöÿ i äóøi, çâiäêè âiäçèâàëàñü ðåëiãiéíà ñòèõiÿ, âïîºíà â íüîãî ðiäíîþ ìàìîþ, ñiëüñüêîþ öåðêâîþ i áiáëiéíîþ ëºêòóðîþ**, “Ðåëiãiþ, ÿê âiðó â Áîãà, Ôðàíêîâà äóøà ñïðèéíÿëà âiä ïîáîæíèõ áàòüêiâ i äîíåñëà ¢¢ íåçàòåðòîþ äî ãðîáîâî¢ äîøêè”***.  Êðiì øèðîêîãî çàãàëüíîãî çíàííÿ, Ôðàíêî â ãiìíàçi¢ çíàìåíèòî îïàíóâàâ êàòîëèöüêó äîãìàòèêó, öåðêîâíå ñòàðå i íîâå ïèñüìåíñòâî, îáðÿä òà iñòîðiþ öåðêâè i óíi¢.

Ìîñêâîôiëüñüêi òå÷i¢ ñïðèÿëè òîìó, ùî êíÿæà äîáà áóëà ïðåäìåòîì çàöiêàâëåíü ó Ãàëè÷èíi â òèõ ÷àñàõ, ùî, áåç ñóìíiâó, ñòèìóëþâàëî áàãàòó ó Ôðàíêà iñòîðè÷íó òåìàòèêó: “Àñêîëüä i Äèð ïiä Öàðãîðîäîì” - äèñòèõ, “Êíÿçü Îëåã” - òîíi÷íèé âiðø, “Ñâÿòîñëàâ” - òîíi÷íèé, “Áóíò Ìåòóñè”**** ­êàòðåí i ò.ï., ñþæåòè ÿêèõ çàñíîâàíi íà ïîäiÿõ iç êíÿæî¢ äîáè.  Õàðàêòåðíèì äëÿ íèõ - ìåëîäiéíiñòü, ùî ¢¢ äîñÿãàºòüñÿ ïîâíîçâó÷íèìè ðèìàìè é àëiòåðàöiÿìè, ÿêi ñòâîðþþòü ñòðóíêó âíóòðiøíþ ðèòìiêó âiðøà.

Çàãàëüíi åñòåòè÷íi ïðèíöèïè Ôðàíêà âiäáèëèñü i â éîãî ïîãëÿäàõ íà ð î ë þ  ï î å ò à â í à ð î ä i.  Âæå â “Áóíòi Ìèòóñè” ñëiäíî, ùî äiÿëüíîñòè ïîåòà ïðèäຠâií íå ëèøå åñòåòè÷íå, àëå é ñóñïiëüíî-âèõîâíå çíà÷iííÿ. Ùå âèðàçíiøå òîé ìîòèâ (âiäíîøåííÿ ïîåòà äî ñóñïiëüñòâà i éîãî -  â ñóñïiëüñòâi

- ðîëi) âèñòóïຠó éîãî âiðøàõ ç ãðîìàäñüêî-ïðîáëåìíîþ òåìàòèêîþ, ÿê îò “Ìîãèëà” (òîíi÷íèé âiðø) ÷è, çîêðåìà, â ñîíåòi “Êîòëÿðåâñüêèé”, íàä ÿêèì òðîõè çóïèíèìîñü. 

*  êiíöi âiðøà ðîçêðèâàºòüñÿ çìèñë àëåãîði¢-ñèìâîëó.
**    Ôðàíêî ÷èòàâ ïåðåêëàäè êíèã Éîâà, Iñà¢. . .  ðð. 1875 Ôðàíêî ïðèñâÿ÷óº
áàãàòî óâàãè ëåêòóði, ùî âiäíîñèòüñÿ äî ñòàðèõ ÷àñiâ; öiêàâèòüñÿ áiáëiéíîþ
òåìàòèêîþ, ïåðåêëàäຠ“Ìàãàáãàðàòà” i ò. ï.
*** Ïðîô. Ñ. Ãàºâñüêèé: “Ìîéñåé”, ÓÂÀÍ - 1948, Íà ÷óæèíi, ñòîð. 13.
**** Ëiòîïèñ çãàäóº ïðî ñëàâåòíîãî ñïiâöÿ Ìèòóñó,ÿêèé ç ãîðäîñòè âiäìîâèâ
ïîñëóõó êíÿçåâi Äàíèëîâi, çà ùî áóâ çíèùåíèé.

        Âæå ñàìà íàçâà òîãî ñîíåòó âèçíà÷ຠéîãî çìiñò, ÿêèé â ñâîþ ÷åðãó çóìîâëÿº íàéáiëüø âiäïîâiäíó äëÿ íüîãî (çìiñòó) ôîðìó. Îñíîâíà iäåÿ òâîðó: ïiäêðåñëåííÿ åïîõàëüíîñòè ïîÿâè I. Êîòëÿðåâñüêîãî - àâòîðà “Åíå¢äè” - â óêðà¢íñüêîìó ëiòåðàòóðíîìó, êóëüòóðíîìó i çàãàëüíî íàöiîíàëüíîìó æèòòi. Âií, - òâîðåöü ïåðøî¢ ëàñòiâêè óêðà¢íñüêîãî íàöiîíàëüíîãî âiäðîäæåííÿ, ­çîáðàæåíèé òóò ó âèäi ìîãóòíüîãî îðëà, ùî ïðîñòåæèâøè íåîçîði äàëi çi ñíiæíîãî âåðõà çíÿâñÿ äî ëåòó ó íèõ:

Îðåë ìîãó÷èé íà âåðøêó ñíiæíîìó Ñèäiâ i îêîì âçäîâæ i âøèð ãîíèâ, Âòiì ñõîïèâñÿ i ïî ñíiãó ìiëêîìó Êðèëîì óäàðèâ i â ëàçóð ïîïëèâ.

Ç’ÿñóâàííÿ àëåãîðié i ñèìâîëiêè ëiòåðàòóðíîãî òâîðó çàâæäè ïåâíîþ ìiðîþ ñóá’ºêòèâíå.  Ìîæëèâî, íå áóäå íàäòî âåëèêîþ ïîìèëêîþ ðîçøèôðîâóâàòè ðÿäêè íàâåäåíîãî ñîíåòó â òîé ñïîñiá:

Ñíiæíèé âåðøîê - öå ÷è íå âèñîòà ñîöiÿëüíîãî ðåôîðìàòîðñòâà, íà ÿêó çíÿâñÿ Êîòëÿðåâñüêèé, âèðàçíî çàïî÷àòêîâóþ÷è íîâó òå÷iþ â ëiòåðàòóðíîìó i íàöiîíàëüíîìó æèòòi òà íàäîâãî âèçíà÷óþ÷è ¢¢ íàïðÿì.  Íå âèêëþ÷åíå, ùî “ìiëêèé ñíiã” öå íàòÿê íà òîäiøíèé óêðà¢íñüêèé ïàðíàñ, íà ñòàí éîãî òâîð÷îñòè òà íàöiîíàëüíî¢ ñâiäîìîñòè i ñòiéêîñòè.

Òà ãðóäêó ñíiãó âií êðèëîì âiäáèâ,

Âíèç âîíà ïî ñêëîíi êàìÿíîìó

Êîòèòèñü ñòàëà - ÷àñ ìàëèé ïðîïëèâ,

I âíèç ðåâëà ëÿâiíà äóæ÷å ãðîìó.

“Åíå¢äà” Êîòëÿðåâñüêîãî áóëà òiºþ ãðóäîþ ñíiãó, ùî - êîòèâøèñü ïî Óêðà¢íi - ðîçáóäæóâàëà íàöiîíàëüíó ñâiäîìiñòü, âiäêðèâàëà íîâó åïîõó â óêðà¢íñüêié iñòîði¢.  Ñêðèñòàëiçóâàâøè ó ìèñòåöüêié ôîðìi ìèíóëå, âîíà âîäíî÷àñ ñòàëà çàðîäêîì äëÿ ìàéáóòíüîãî.  Ç íå¢ ïî÷èíàºòüñÿ â óêðà¢íñüêîìó ïèñüìåíñòâi òîé ïîòóæíèé ðóõ ñâiäîìîãî äåìîêðàòèçìó é ãóìàííîñòè, áîðîòüáè çà ïðàâî ëþäèíè i íàðîäó-íàöi¢, ùî ïðîãðèìiâ ïî âñié êðà¢íi íåìîâ ëÿâiíà, ùî óòâîðèëèñü ç âiäáèòî¢ îðëîì ãðóäè ñíiãó i, ïî ôiçè÷íîìó çàêîíó ðiâíîìiðíî ïðèñïiøåíî¢ ñêîðîñòè, ïîñòiéíî ïðèáèðàëà íà îá’ºìi, âàçi i ñèëi ðîçãîíó òà øâèäêîñòè ðóõó:

 

Òàê Êîòëÿðåâñüêèé ó ùàñëèâèé ÷àñ

Âêðà¢íñüêèì ñëîâîì ðîçïî÷àâ ñïiâàòè,

I ñïiâ òîé âèãëÿäàâ íà æàðò íåðàç.

Òà áóâ ó íiì çàâäàòîê ñèë áàãàòèé,

I âîãíèê, íèì çàñâi÷åíèé, íå çãàñ,

I ðîçãîðiâñü, ùîá âñiõ íàñ îãðiâàòè.

 

Ïîòåíöiÿëüíó ñèëó òâîðiâ Êîòëÿðåâñüêîãî I. Ôðàíêî ïîðiâíþº ñàìå ç âëàñòèâîñòÿìè òàêî¢ ëÿâiíè, áëàãîñëîâëÿþ÷è i ùàñëèâèé ÷àñ i òîé âîãîíü, ùî òîäi ðîçãîðiâñÿ.  Ïî÷àâøè âæèâàòè íàðîäíþ ìîâó ó ñâî¢õ òâîðàõ, Êîòëÿðåâñüêèé òèì “çàëº'àëiçóâàâ” ¢¢ ÿê ëiòåðàòóðíó; äàþ÷è ïî÷àòîê óêðà¢íñüêié ëiòåðàòóðíié ìîâi, âií ñòàâ áàòüêîì íîâîãî óêðà¢íñüêîãî ïèñüìåíñòâà òà ïiîíåðîì óêðà¢íñüêî¢ åòíîãðàôi¢.

Òàêèé, ïðèáëèçíî, çìiñò-çàñëóãè êëÿñèêà Êîòëÿðåâñüêîãî - ïîäàíî ó êëÿñè÷íié, ñòðîãî ðîçïëÿíîâàíié ôîðìi âiðøà - ó ñîíåòi. Òðåáà âiääàòè íàëåæíå éîãî ìàéñòåðíié çàâåðøåíîñòi, i òî ïî âñiì ñóâîðèì âèìîãàì: “ï’ÿòèñòîïîâèé ÿìá, ìîâ ç ìiäi ëèòèé”, ñïëåòåíèé ïåðåõðåñíèìè ðèìàìè, íà çìiíó: æiíî÷èìè i - ç äðóãî¢ ñòðîôè ïî÷èíàþ÷è - ÷îëîâi÷èì, ç ïîìiòíîþ êîíöåíòðàöiºþ äóìêè i ç âiäïîâiäíèì ðîçòàøóâàííÿì çìiñòó ìàòåðiÿëó. Ñâîºþ iäåéíîþ öiëåñïðÿìîâàíiñòþ, âèñîêîïîåòè÷íîþ îáðàçíiñòþ i ãëèáîêèì ïàòðiîòèçìîì öåé ñîíåò ïîìiòíî âèðiçíÿºòüñÿ ç-ïîìiæ ðàííiõ òâîðiâ ïîåòà: çàâóàëüîâàíà â ïiäòåêñòi âiðøà iäåÿ ñàìîáóòíîñòè óêðà¢íñüêîãî íàðîäó, ÿê íàöi¢, íiÿêîþ ìiðîþ íå ñîçâó÷íà ç òîãî÷àñíèìè êîíöåïöiÿìè ìîñêâîôèëiâ.

Áåçñóìíiâó, i Ïåòðàðêà, i Äàíòå, i Øåêñïið, i Ãàéíå, i - ç óêðà¢íñüêèõ -Øàøêåâè÷, Øåâ÷åíêî, Ìåòëèíñüêèé òà iíøi êëÿñèêè ïðàâèëè éîìó çà øêîëó, çà çðàçêè. Çâiäñè é Iäåéíå ñïðÿìóâàííÿ éîãî òâîðiâ: Iâàí Ôðàíêî ñòàâèâ ñîái çà ìåòó ñëóæèòè íàöiîíàëüíîìó âiäðîäæåííþ òà çâiëüíåííþ ñâîãî íàðîäó øëÿõîì ðîçáóäæåííÿ i ïiäíåñåííÿ íàöiîíàëüíî¢ ñâiäîìîñòè øèðîêèõ íàðîäíèõ ìàñ òà çðîñòó äóõîâîãî æèòòÿ, êóëüòóðíîñòè, äðóæíîñòè i æåðòâåííîñòè ñåðåä íèõ.

 

Ïðèðîäíüî, ùî ç ïî÷àòêó Ôðàíêiâ ïàòðiîòèçì ñèëîþ îáñòàâèí* ìiã ìàòè ïåâíó çàêðàñêó ìîñêâîôiëüñòâà (äóõ ÷àñó).  Çãîäîì, ó ïàði ç äóõîâî­ñâiòîãëÿäîâèì ôîðìóâàííÿì ïîåòà, òà â íàñëiäîê ïîëîæåííÿ i “ïðîÿñíþâàííÿ” íà ôðîíòàõ ìîñêâîôiëî-íàðîäîâåöüêî¢ âiéíè òà åâîëþöi¢ óêðà¢íñüêîãî ãðîìàäÿíñòâà (çîêðåìà Ãàëè÷èíè), éîãî ïàòðiîòèçì ïîâåðòຠíà ÷èñòî íàöiîíàëüíi ðåéêè, ðåîðiºíòóþòüñÿ, ìîäèôiêóþòüñÿ éîãî iäåîëîãi÷íî­ïîëiòè÷íi íàñòàíîâè.

“Ïðèéøîâøè äî Ëüâîâà äî ‘Àêàäåìi÷íîãî êðóæêà’, ÿ îïèíèâñÿ ðàïòîì

 

* Áóäó÷è ÷ëåíîì ìîñêâîôiëüñüêîãî “Àêàäåìi÷íîãî êðóæêà” ìîëîäèé Ôðàíêî çðàçó, çâè÷àéíî, ïîäiëÿâ i ìîñêâîôiëüñüêi ïîãëÿäè.

ñåðåä ñïîðiâ ìîâíèõ i íàöiîíàëüíèõ, êîòði äëÿ ìåíå áóëè äîñi ìàéæå çîâñiì ÷óæi i íåçðîçóìiëi, òî é, î÷åâèäíî, íå ìiã ó íèõ íàéòè ëàäó i õèòàâñÿ äîâãî òî íà öåé, òî íà òîé áiê. . . *

 

Âèäâèãàþ÷è áóäóþ÷i ñóñïiëüíîãî äóõà ìîìåíòè òà ïëåêàþ÷è âiðó â íåçäîëàííiñòüíàðîäó (àëåãîðè÷íî-ñèìâîëi÷íà òåìàòèêà), âùiïëþþ÷è âèñîêî­åòè÷íi çàñàäè ó ñâiòîñïðèéìàííÿ íàðîäíiõ ìàñ (ðåëiãiéíî-äåäàêòè÷íà òåìàòèêà), âiäêëèêàþ÷èñü äî ñëàâíîãî ìèíóëîãî ñâîãî íàðîäó (iñòîðè÷íà òåìàòèêà), à òåæ îêðåñëþþ÷è ìiñöå i ðîëþ íàðîäíiõ iäåéíèõ ïðîâiäíèêiâ­ïîåòiâ** (ãðîìàäñüêî-ïðîáëåìíà òåìàòèêà) Ôðàíêî õîòiâ iíñïiðóâàòè â íàðîäi ïî÷óòòÿ ñèëè, ïiäíåñòè éîãî äóõîâi ÿêîñòi, âèïëåêàòè âiä÷óòòÿ îðãàíi÷íîãî çâ’ÿçêó ìiæ ìèíóëèì i ñó÷àñíèì ÿê çàïîðóêè ñâiòëiøîãî ìàéáóòíüîãî. Íàòÿê íà “Åíå¢äó” â ñîíåòi “Êîòëÿðåâñüêèé” - öå, âëàñíå, íåìîâ àïîòåîç ëèöàðñüêîãî äóõà êîçà÷÷èíè.  Âèðàçíà ñòàâêà íà óêðà¢íñüêó íàöiîíàëüíó îêðåìiøíiñòü õî÷áè ó òîìó ñîíåòi âêàçóº, ùî â òîé ÷àñ Ôðàíêî âæå äàëåêèé âiä ìîñêâîôiëüñòâà.  Ñëîâàìè ñàìîãî Ôðàíêà: “. . . ñêðiçü i çàâæäè ó ìåíå áóëà îäíà ïðîâiäíà äóìêà - ñëóæèòè iíòåðåñàì ìîéîãî ðiäíîãî íàðîäó òà çàãàëüíîëþäñüêèì ïîñòóïîâèì, ãóìàííèì iäåÿì.”***

Íàäçâè÷àéíî øèðîêîìó îáñÿãîâi òåìàòèêè òâîðiâ ìîëîäîãî Ôðàíêà âiäïîâiäຠòàêîæ Ð i ç í î ì à í i ò í i ñ ò ü  ô î ð ì i æàíðiâ ç ïîäèâóãiäíîþ ðiçíîðîäíiñòþ ñòðîôiêè i áàãàòñòâîì ðèì.

1. Ôðàíêî ç ïåðøèõ ñïðîá îïàíóâàâ ñòðîôi÷íi ôîðìè âiðøà, çîêðåìà ñîíåòó, â ðîçðîáêàõ ÿêîãî äîñÿãຠìàéñòåðíîñòè.  Õî÷, ÿê âií ñàì çãàäóº, íåëåãêî öå éîìó ïðèõîäèëîñü, áî “ . . . çàìiñòü ùèðî¢ ïîðàäè é íàóêè àæ íàäòî ÷àñòî ñòði÷àâ áîëþ÷i óäàðè, öèíi÷íi íàñìiõè, à íàé÷àñòiøå òóïèé

iíäèôåðàíòèçì i ãðóáå íåçíàííÿ.  Õiáà òðüîõ-÷îòèðüîõ ëþäåé ìiã áè ÿ íàçâàòè, êîòðèõ ïðèÿçíü i ùèðå ñïiâäiÿííÿ ïîìàãàëè ìåíi âèðîáëþâàòè ìîâó é ôîðìó ìî¢õ ïîåòè÷íèõ ñêëàäàíü, ¢õ êîìïîçèöiþ i îñíîâíi äóìêè.”****

 

 

* Ì.Ñ. Âîçíÿê: “Ç æèòòÿ i òâîð÷îñòè Iâàíà Ôðàíêà”, Êè¢â, 1955, ñòîð. 16.
** Ôðàíêî íàäçâè÷àéíî âèñîêî ðîçóìiâ ïîêëèêàííÿ ïèñüìåííèêà.
*** Ç ïåðåäíüîãî ñëîâà äî çáiðêè “Iç ëiò ì ìîëîäîñòè”, Iâàí Ôðàíêî,
Òâîðè, òîì 11, ñòîð. 546.
**** Ïåðåäíº ñëîâî äî çáiðêè “Ç âåðøèí i íèçèí”, Iâàí Ôðàíêî, ‘Òâîðè’, 
òîì 10, ñòîð. 440.

Ñòàâëÿ÷è äî ñåáå âèñîêi âèìîãè Ôðàíêî ïðèêëàäàâ âåëèêó âàãó äî çîâíiøíüîãî îôîðìëåííÿ âiðøà, íàäàâàâ îñîáëèâîãî çíà÷åííÿ ïèòàííÿì êîìïîçèöi¢, ñòðóêòóðè òâîðó: âîíà (êîìïîçèöiÿ) ïîâèííà áóëà ïiäñèëþâàòè éîãî (òâîðó) iäåéíó öiëåñïðÿìîâàíiñòü, ïiäêðåñëþâàòè éîãî îñíîâíó òåíäåíöiþ. (Íïð.: “Ìîãèëà” ç ¢¢ ñòðîôiêîþ i õàðàêòåðèñòè÷íèì “. . . äóøà áîëèòü”.)

Êðiì ñîíåòiâ, ëþáèâ Ôðàíêî âæèâàòè i êëÿñè÷íó ôîðìó îêòàâè òà ðiäêó ïîåòè÷íó ôîðìó ñåêñòèíè, ÿêà ñëóæèëà éîìó ïåðåâàæíî äëÿ ïåðåäà÷i ðåôëåêñiéíî¢ ëiðèêè i áóëà íàïèñàíà ÿìáîì, çà ñõåìîþ: àáàáââ, íïð. “Ëþáîâ”.

Ñëiä âiäìiòèòè, ùî ÿìá - öå óëþáëåíà â òèõ ÷àñàõ Ôðàíêîâà ñòîïà; õîðåþ, ùî º õàðàêòåðèñòè÷íîþ ðèñîþ ôîëüêëüîðó, òîäi âií ìàéæå íå âæèâàâ.

 I äèñòèõ i êàòðåí, i ôîðì òîíi÷íîãî òà áiëîãî (âiëüíîãî) âiðøà éîìó âiäîìi, - âií ÷àñòî íèìè êîðèñòóºòüñÿ.  Çãîäîì äî íèõ äîëó÷óþòüñÿ ùå òåðöèíè, âîëîäiòè ÿêèìè Ôðàíêî â÷èâñÿ òiëüêè âiä Äàíòå,* i â íèõ çàëèøèâñÿ íàéâèäàòíiøèì ìàéñòðîì äî ñüîãîäíi, - òðiîëåòè, òà iíøi ìåòðè÷íi ñòðîôè, äî ñòèëiçàöié ïiä ôîëüêëüîð âêëþ÷íî.  Áiëèé âiðø ìóñiâ “ñïiâàòè” â íüîãî ëiïøå íiæ ðèìîâàíèé, ùîá çà éîãî ñïiâíiñòþ íå çàóâàæóâàëîñü áðàêó ðèìiâ.

Ëîãi÷íî, ùî ïåðøi ðåäàêöi¢ éîãî âiðøiâ íå áóëè çðàçêàìè ìàéñòåðíî¢ çàâåðøåíîñòè, ïðîòå - çà ñïîìèíàìè Î. Ìàêîâåÿ - “âiðøi I. Ôðàíêà òîãî ïåðiîäó ÿìái÷íi, ãëàäêi, ëåãêî ÷èòàþòüñÿ, õî÷ ñàì Ôðàíêî ïðèçíàºòüñÿ äî äåÿêèõ íåçðó÷íîñòåé â ðèìóâàííi.”**

Òâîð÷iñòü Ôðàíêà íå ëåãêî øòó÷íî ðîçêëàäàòè íà ïîîäèíîêi åëåìåíòè, ÿê ìîâà, ôîðìè i ò. ïîä., ÷è âñòàíîâëÿòè ¢õ âíóòðiøíº âçàºìîâiäíîøåííÿ. Çàãàëüíî ìîæíà çàóâàæèòè, ùî çìiñò ó íüîãî äåöèäóº ïðî ôîðìó òâîðó; Ôðàíêî äáàâ ùîá ñòðóêòóðíi òà ìóçè÷íi îñîáëèâîñòi ôîðì ñïðèÿëè êðàùîìó, ïîâíiøîìó âèÿâëåííþ çìiñòó.

Iíòåðåñíi ñïîñòåðåæåííÿ âiäíîñíî Ôðàíêîâîãî ñïîñîáó òâîðåííÿ ïîäຠÂ. Ùóðàò: “íàðîñëà, çðiëà ãàäêà ñïåðøó øóêàëà âiäïîâiäíî¢ ôîðìè âèñëîâó: Ôðàíêî çâè÷àéíî õîäèâ - âóëèöåþ, ÷è ïî êiìíàòi - íàñâèñòóþ÷è ðiçíi ñòðîôi÷íi ìåëîäi¢; äîñÿãíóâøè ñïiâíiñòü ñòðîôè, äîáèðàâ äëÿ íå¢ ùîðàç ïîïðàâíiøèõ ðèìiâ”.*** Ñïèñàâøè óñå íà ïàïåði, âiäêëàäàâ, ùîá ïîâåðíóòèñü äî íüîãî  

* Äàíòå ñòâîðèâ ¢õ äëÿ ñâ “Áîæåñòâåííî¢ Êîìåäi¢”.
** “Iâàí Ôðàíêî ó ñïîãàäàõ ñó÷àñíèêiâ”, Ëüâiâ, 1956, ñòîð. 215-216.
*** Òàì æå, ñòîð. 241-242
÷åðåç òèæäåíü-äâà, i ïîïðàâèòè. . .  “Ãàäêà ÷åðåç ðié ìåëüîäié äîáèâàëàñÿ
ñâ ôîðìè.  Ôîðìà çíåâîëþâàëà ñëîâà ñïiâàòè, ñëîâà àæ ïî âñiì óêëàäàëèñÿ
â ðèìè.”*

Ì î â à

Ùî æ äî ìîâè, òî ó ïåðåäíüîìó ñëîâi äî çáiðêè “Ç âåðøèí i íèçèí” (òåæ  äî çáiðêè “Iç ëiò ì ìîëîäîñòè”) Ôðàíêî ñàì, ç òèïîâîþ éîìó îäâåðòiñòþ i ñêðîìíiñòþ , ïðèçíຠíåäîñêîíàëiñòü ñâî¢õ ïåðøèõ òâîðiâ, i òî íå ëèøå âiäíîñíî ¢õíüî¢ ìîâè, àëå i ôîðìè, êîìïîçèöi¢ òà é îñíîâíèõ äóìîê.

“Ùî â ìî¢õ äàâíiøèõ âiðøàõ ìîâà íå âñå ÷èñòà, ñå ùå òèì ëåãøå çðîçóìiòè, ùî ÿ îñîáèñòî ïåðåõîäèâ äåÿêi òàêi ñòóïåíi ðîçâèòêó (à õòî â Ãàëè÷èíi íå ïåðåõîäèâ ¢õ â òiì ÷àñi!), äå   ïàíóâàëî íàìàãàííÿ ïðèòëóìèòè ïî÷óòòÿ æèâî¢, ÷èñòî¢ íàðîäí           ìîâè, êîòðå áóëî ó ìåíå ñèëüíî ðîçâèòå.  Íà ìåíi â ìiíiÿòþði ïîâòîðèëîñü òå, ùî â âåëèêiì ðîçìiði áà÷èìî íà âñié ãàëèöüêî-ðóñüêié ëiòåðàòóði: øêîëà, ãðàìàòèêè i ñïîðè ÿçèêîâi ïðèáèëè i çàêàëàìóòèëè ÷èñòîòó íàðîäíî¢ ìîâè.”*

Áåçïåðå÷íî, ùî ãîðiþ÷à òîäi â Ãàëè÷èíi àçáó÷íà âiéíà (çà ¢ð÷èêè i éîð÷èêè ) íå çàëèøèëàñü áåç åôåêòiâ íà ðàííié òâîð÷îñòè Ôðàíêà.** Ïåðøi éîãî òâîðè äðóêóâàëèñü ãàëèöüêèì åòèìîëîãi÷íèì ÿçè÷iºì, õî÷ ïîãëÿäè Ôðàíêà íà âæèâàííÿ íàðîäíüî¢ ìîâè â ëiòåðàòóði áóëè çîâñiì ÿñíi: ïiä÷àñ ÿçèêîìîâíîãî ñïîðó âií ñòîÿâ ïî ñòîðîíi ïðèõèëüíèêiâ íàðîäíüî¢ ìîâè i ïiñíi, i öèì íåíà÷å âèçíà÷àâ ïðîãðàìó ñâ ëiòåðàòóðíî¢ äiÿëüíîñòè. Ïðîòå êîíêðåòíi òîãî÷àñíi îáñòàâèíè íå äîçâîëÿëè éîìó âæèâàòè íîâiøó óêðà¢íñüêó ìîâó.*** Íå äèâíî òàêîæ, ùî ïiä âïëèâîì øêîëè, â ÿêié ïëåêàëîñüåòèìîëîãi÷íå ÿçè÷iº, Ôðàíêîâà ëåêñèêà òèõ ÷àñiâ ñèëüíî çàñìi÷åíà òèì ìàêàðîíiçìîì.  Çãîäîì, ç åâîëüöiºþ ïîãëÿäiâ ó íüîãî ïðèõîäèòü çàõîïëåííÿ ÷èñòîþ íàðîäíüîþ ìîâîþ.  Òàêi íàñòàíîâè Ôðàíêà âèäíî òàêîæ çi ñâiä÷åíü ëþäåé, ÿê i ç éîãî ïîëåìiêè ç Â. Äàâèäÿêîì.   ïåðåäìîâi äî äðóãîãî âèäàííÿ “Ç âåðøèí i íèçèí” âií ñàì ïðî öå çãàäóº.

* Ïåðåäíº ñëîâî äî çáiðêè “Ç âåðøèí i íèçèí”, I. Ôðàíêî, òâîðè, ò. 15,
ñòîð. 285, Êíèãîñïiëêà, Íüþ Éîðê, 1960.
**  70-òi ðîêè - öå ïåðiîä çàâçÿòî¢ áîðîòüáè ìîñêâîôiëiâ çà åòèìîëîãi÷íèé
ïðàâîïèñ ç íàðîäíèêàìè, êîòði âèäâèãàëè iäåþ ôîíåòèêè.
*** Ôðàíêî äðóêóâàâñÿ ó “Äðóçi”, ùî òîäi ùå ìàâ ìîñêâîôiëüñüêèé õàðàêòåð.

Êîðèñòóþ÷èñü àâòîðñüêèì ïðàâîì, Ôðàíêî âèïðàâëÿº ìîâó âiðøiâ äî öüîãî (2-ãî) âèäàííÿ, âíîñèòü çíà÷íi çìiíè, óíèêàþ÷è äiÿëåêòèçìiâ òà çàìiíþþ÷è ¢õ çàãàëüíî âæèâàíèìè â óêðà¢íñüêié ëiòåðàòóðíié ìîâi ñëîâàìè i ãðàìàòè÷íèìè ôîðìàìè.  Îòæå ìîâà, ÿê îêðåìèé åëåìåíò ó ðàííié ïîåòè÷íié òâîð÷îñòè ìîëîäîãî Ôðàíêà - êîìïîíåíò ìiíëèâèé, òîìó é ãîäi äåòàëüíiøå çóïèíÿòèñÿ íàä íåþ.

Ñòèëiñòè÷íî âiðøàì ìîëîäîãî Ôðàíêà âëàñòèâi âæå äîâîëi áàãàòèé òâîð÷èé âèìèñåë, ÷iòêiñòü ïîåòè÷íîãî çàäóìó, ÿäåðíiñòü âèðàçó (åêñïðåñi¢), âäàëi ïîðiâíàííÿ i äîáðà åâôîíiÿ (ìèëîçâó÷íiñòü, ãàðíå çâó÷àííÿ).  Âîíè ïåðåïîâíåííi àëåãîðiÿìè (“Íàðîäíÿ ïiñíÿ”, “Ìîÿ ïiñíÿ”), ìåòàôîðàìè (“Ìîãèëà”, “Áóíò Ìèòóñè” é ií.), ãiïåðáîëàìè (“Àñêîëüä i Äèð . . .”, “Ëþáîâ” . . .), íàÿâíà òåæ ìåòîíiìiÿ (“Ìîãèëà”) é àíòîíiìiÿ (“Êíÿçü Îëåã”, “Áóíò Ìèòóñè”), áàãàòà ñèíîíiìiêà, ìíîæåñòâî åïèòåòiâ i ðÿä iíøèõ ñòèëiñòè÷íèõ çàñîáiâ, äî ôðàçåîëîãiçìiâ (i äiÿëåêòèçìiâ!) âêëþ÷íî.

III. ÏIÄÑÓÌÊÈ

“Ïåðøi òâîðè ì ìóçè íå ïðèíåñóòü ¢é ñîðîìó.”

(I. Ôðàíêî, ç ‘Ïåðåäíüîãî ñëîâà’ äî çáiðêè “Iç ëiò ì ìîëîäîñòè”)

ßê ôîðìà òàê i çìiñò ðàííiõ òâîðiâ I. Ôðàíêà ñâiä÷àòü ïðî òå, ùî íà íüîãî ìàëà âåëèêèé âïëèâ øêîëà i ëåêòóðà.  Íå ñåêðåò, ùî äåÿêi ç éîãî òîäiøíèõ âiðøiâ áóëè ïðåäìåòîì ãîñòðî¢ êðèòèêè ó÷èòåëÿ I. Âåðõðàòñüêîãî, ÿêèé - ïîðó÷ ç ó÷èòåëåì-ïîëÿêîì Þ.Òóð÷èíñüêèì - ìàâ âåëèêèé âïëèâ íà ôîðìóâàííÿ I. Ôðàíêà ÿê ïîåòà, ïèñüìåííèêà.  Ãîäi çàïåðå÷èòè, ùî â òîìó ÷àñi Ôðàíêî ùå íå äຠÿêèõîñü íàäçâè÷àéíî öiííèõ, ìàéñòåðíî çàâåðøåíèõ òâîðiâ.  Ïðîòå öåé Äðîãîáèöüêèé ïåðiîä íåçâè÷àéíî âàæëèâèé ó ïðîöåñi éîãî ôîðìóâàííÿ ÿê ïîåòà: âií ñòóäiþº, çáiëüøóº çíàííÿ îáèëüíîþ ëåêòóðîþ, ñòàðàííî âèó÷óº òåõíiêó âiðøóâàííÿ i ò.ï.   éîãî ðàííié ïîåçi¢ ïîìiòíî ñåðiîçíi âèÿâè òàëàíîâèòîñòè àâòîðà, â íié âiäçåðêàëþºòüñÿ ïîñëiäîâíiñòü ôîðìóâàííÿ éîãî ñâiòîãëÿäó, º â íié ðèñè, ùî ñòàëè íàðiæíèì êàìåíåì ó äàëüøîìó òâîð÷îìó ðîñòi ïîåòà.

Êðiì çãàäàíèõ âæå ÷èííèêiâ ó ôîðìóâàííi Ôðàíêà, ÿê ïîåòà, ìàáóòü íå âiä ðå÷i áóäå ñïiìíóòè ùå ïîäi¢ ç äèòèíñòâà i, çîêðåìà, íåëþäÿíó ïîâåäiíêó äåÿêèõ ó÷èòåëiâ çi ñåëÿíñüêèìè äiòüìè, ùî çðîäèëî â éîãî ñåðöi - òîäi ùå ìîëîäîãî õëîï÷èíè - ïåðøi âiäðóõè áóíòó ïðîòè âñÿêîãî íàñèëëÿ.  Âîíè ïiçíiøå çíàéøëè ñâié ðåçîíàíñ ó ïîåòè÷íèõ òâîðàõ ïîåòà (“Áóíò Ìèòóñè”, “Ìîãèëà” i ò.ï.) òà, ìîæëèâî, ÿêîþñü ìiðîþ i çðîáèëè éîãî ïîäàòëèâiøèì íà iäå¢ Ì. Äðàãîìàíîâà (ðàöiîíàëiçì i ïîçèòèâèçì ó ôiëîñîôi¢, òà ñîöiÿëiçì, iíòåðíàöiîíàëiçì, à - ìîæëèâî - é àíàðõiçì ó ïîëiòèöi), âïëèâ êîòðîãî ó äóõîâî-ñâiòîãëÿäîâié åâîëþöi¢ Ôðàíêà ãîäi îìèíóòè.

 ðàííié ïîåòè÷íié òâîð÷îñòè õàðàêòåðíà Ôðàíêîâi íå òiëüêè øèðîêà 'àìà ïî÷óâàíü i çàiíòåðåñóâàíü, àëå i âåëèêà ðiçíîìàíiòíiñòü âiðøîâèõ i ñòðîôi÷íèõ ôîðì òà ¢õ ðiçíîæàíðîâiñòü.

Ìîòèâè òâîðiâ ìîëîäîãî Ôðàíêà îðãàíi÷íî âèðîñòàëè ç òîãî äóõîâîãî êëiìàòó, ñåðåäîâèùà òà îáñòàâèí ñåðåä ÿêèõ ïðîõîäèëà éîãî ìîëîäiñòü.   íèõ  âiäáèâàºòüñÿ i ñóñïiëüíî-iñòîðè÷íå òëî, ùî íà íüîìó ïîÿâèëàñü éîãî òâîð÷à iíäèâiäóàëüíiñòü, â íèõ âèäíî øèðîêèé êóëüòóðíèé ãîðèçîíò ìîëîäîãî ïîåòà, ñëiäíî éîãî íàïîëåãëèâiñòü â îïàíóâàííi é óäîñêîíàëþâàííi íîâèõ òâîð÷èõ ïðèéîìiâ, ó íèõ íàãëÿäíà ïîñëiäîâíiñòü, ç ÿêîþ íîâè ìîòèâè ïîÿâëÿëèñü ïàðàëåëüíî ç åâîëþöiºþ éîãî ñâiòîãëÿäó i ïîåòè÷íî¢ ìàéñòåðíîñòè.

Ìèñòåöüêà âàðòiñòü ðàííiõ âiðøiâ Ôðàíêà íåîäíàêîâà.  ª ìiæ íèìè òâîðè ðiçíî¢ ÿêîñòè.   íèõ âèÿâëÿþòüñÿ i ïåðøi ìîëîäå÷i íåäîñòà÷i, ÿê îò ñëàáå îðóäóâàííÿ ñëîâîì, ïåâíi ïðîçà¢çìè (â “Êíàçü Îëåã”: ‘Äðóæèíà äî íüîãî - â íiì äóõó íåìà. . .’), çóñòði÷àºòüñÿ i ÿâíà ïðåòåíñiéíiñòü (‘Öåé ïiçíié öâiò, ùî çàâÿäຠ- öå ÿ’ ó “Ìîÿ ïiñíÿ”) i ò.ï.   íèõ ùå áàãàòî ðîçòÿãíåíîñòè, äåêëÿìöiéíîñòè, äèäàêòèçìó i ìîðàëiçàòîðñòâà.

Ïðàâäà, íåìàëî â íèõ ìîòèâiâ íàðîäíüî¢ ïîåçi¢, (òî÷íiøå íàðîäíî­ïiñåííèõ åëåìåíòiâ).  Öå, çîêðåìà, ïîìiòíî â åïi÷íîãî õàðàêòåðó iñòîðè÷íèõ âiðøàõ, ÿê íïð. “Ñâÿòîñëàâ”.   ”Áóíòi Ìèòóñè” - òèïîâî íàðîäíÿ âiðà ó ïåðåìîãó ìîëèòâè, â “Àñêîëüä i Äèð ïiä Öàðãîðîäîì” ñëiäíî âïëèâè Øåâ÷åíêà (‘Áîñôîð ìîâ ñêàçèâñÿ’), i âiäãîìií “Ñëîâî î ïîëêó Iãîðåâiì”, âêëþ÷íî äî ñòèëiçàöi¢ ïiä éîãî (“Ñëîâà”) êàðòèíè, ÿê îò ‘Ó ðàíöi ñîíöå êðèâàâî ñõîäèëî. . .’ i ò.ï.

Ó ñóâîðèõ êàíîíi÷íèõ ôîðìàõ Ôðàíêî º êðàùèé.  Ñàìå ïðèõèëüíèêîì òàêèõ ôîðì âií i áóâ.  Ó Äðãîáèöüêîìó ïåðiîäi áà÷èìî ó íüîãî çàìèëóâàííÿ ñîíåòîì, ìèñòåöòâîì ÿêîãî âií îâîëîäiâàº. Éîãî ñîíåòàì ç òîãî ÷àñó ïèòîìà äèñöèïëiíà ñëîâà i äóìêè, õî÷ i â íèõ ùå áàãàòî ìîëîäå÷îãî äèäàêòèçìó â ñòèëi “. . . iäiì äî ñâiòëà, äî ëþáîâè, äî ùàñòÿ. . .”, i ò.ï.  Ïiçíiøå Ôðàíêî ñòຠëÿêîíi÷íiøèì.

 ïèòàííÿõ  íàñëiäóâàííÿ ÷óæèõ çðàçêiâ ÷è çàñâîþâàííÿ ìàíäðiâíèõ ñþæåòiâ Ôðàíêî ñïèðàâñÿ íà òðàäèöiþ “íàêàëàäàííÿ ñâî¢õ êîëüîðiâ íà ÷óæèé ðèñóíîê”.  Ç ÷óæèõ ïîåòiâ íàçâåìî ïåðø óñüîãî Äàíòå ç éîãî òåðöèíàìè, â íàñëiäóâàííi ÿêîãî, i â îïàíóâàííi ÿêèõ, ïîëÿãຠí î â à ò î ð ñ ò â î  Ôðàíêà-ïîåòà â óêðà¢íñüêié ëiòåðàòóði.

Çàãàëüíî æ ó âiðøàõ Äðîãîáèöüêîãî ïåðiîäó äîìiíóº ñèëüíèé ïàòðiîòè÷íî-ãðîìàäñüêèé òîí, ùî òiñíî â’ÿæå Ôðàíêà ç ïiçíiøèìè åòàïàìè éîãî òâîð÷îñòè.   íèõ ïî÷èíàºòüñÿ Ôðàíêîâà iäåéíî-ãðîìàäñüêà  ë i ð è ê à, â íèõ çàðîäêè “Ìîéñåÿ” i ”Ìîãî Içìàðàãäó”. “Ìîãèëà” öå - ðàííÿ âåðñiÿ “Ìîéñåÿ”; “Ëþáîâ” - öå çâîðîò âiä ãðîìàäñüêîãî ïàòîñó äî ïî÷óâàíü äóøi, öå ôiëîñîôñüêà ëiðèêà ç ïîëiòè÷íèì çàáàðâëåííÿì, öå ïåðåäâiñíèê ïiçíiøî¢ çáiðêè “Ìié Içìàðàãä”, à òî é öiëî¢ “Ç âåðøèí i íèçèí” i ò.ï.

-: ­

 1875 ðîöi Ôðàíêî çäຠìàòóðó i îñiííþ âïèñóºòüñÿ íà ôiëîñîôi÷íèé ôàêóëüòåò Ëüâiâñüêîãî Óíiâåðñèòåòó.  Éîãî ïîåòè÷íi çäîáóòêè Äðîãîáèöüêîãî ïåðiîäó ñÿãàþòü ïîíàä 70 íàçâ-çàãîëîâêiâ ç ðiçíèì çìiñòîì i â íàéðiçíîìàíiòíiøèõ æàíðàõ (îäè, åëåãi¢, ëiðè÷íi é åïi÷íî¢ çàêðàñêè ïiñíi i ò.ï.) òà ôîðìàõ.

Äî Ëüâîâà, îòæå, ïðè¢çäèòü âæå Ôðàíêî, ÿê ìîëîäèé ïîåò, ñâiäîìèé ñâîãî ïîêëèêàííÿ i æèòòºâîãî øëÿõó-ìiñi¢ íàðîäíüîãî ïîåòà-ðåâîëþöiîíåðà.

ÑÕÅÌÀÒÈ×ÍÈÉ ÏÅÐÅÃËßÄ ÄÅßÊÈÕ ÂIÐØI IÇ ÐÀÍÍÜΡ
ÒÂÎÐ×ÎÑÒÈ IÂÀÍÀ ÔÐÀÍÊÀ
 ÒÅÌÀÒÈÊÀ  ÍÀÇÂÀ ÒÂÎÐÓ     ÇÌIÑÒ; IÄÅÉÍÅ ÑÏÐßÌÓÂÀÍÍß;  ÔÎÐÌÀ

1                   Îñîáèñòà “Ìîÿ ïiñíÿ” Ïîðiâíàííÿ éîãî (Ôðàíêà-ïîåòà) õèìåð-  Îêòàâà(?) ëiðèêà: íî¢ äîëi ç çàïiçíåíîþ âåñíÿíîþ êâiòêîþ.

2                    Àëåãîðè÷íî “Íàø îáðàç” Âèäâèãàºòüñÿ Ïðîìåòå¢çì, íåñêîðåíiñò Ñîíåò

 -ñèìâîëi÷íà: i íåâìèðóùiñòü íàðîäó, âiðó ó éîãî íåçëàìíiñòü ïðàãíåííÿ i çìàãó äî Âîëi.

 “Íàðîäíà ïiñíÿ” Âiäìi÷óºòüñÿ æèòòºäàéíó ðîëþ íàðî Ñîíåò íî¢ ïiñíi äëÿ äóõîâîñòi íàðîäó.

3. Ðåëiãiéíî-        “Äâi äîðîãè” Ìîðàëiçàòîðñòâî â ðåëiãiéíîìó äóñi: Ñîíåò,        äèäàêòè÷íà:     ïðàöÿ i òåðïiííÿ ïëþñ ìîëèòâà -  ïåðåõðåñíi        íåîáõiäíi ïåðåäóìîâè ùàñòÿ-âîëi äëÿ        ðèìè. iíäèâèäà i ñïiëüíîòè.

“Ëþáîâ” Òóò àêöåíòóºòüñÿ íàñêðiçü åòèêî-õðèñ-Ñåêñòèíà

òiÿíñüêèé ïðèìàò ó ãiºðàðõi¢ ëþäñüêèõ ÷åñíîò, - ¢¢ âñåîáiéìàþ÷iñòü i âi÷íiñòü.

4. Iñòîðè÷íà:   “Àñêîëüä i Åïi÷íà ðîçïîâiäü ïðî ÷óäîäiéíå âðÿòó-Äèñòèõ, Äèð. . .” âàííÿ Öàðãîðîäó ïåðåä íà¢çäîì âîðîãiâ ÷îòèðè-

-ðóñè÷iâ ïiä êåðóâàííÿì Àñêîëüäà i ñòîïíèõ Äèðà. àìôiáðàõié

“Êíÿçü Îëåã”  Ëåãåíäà ïðî ñìåðòü êíÿçÿ Îëåãà; âiä-Òîíi÷íèé        ðàäæóâàííÿ âiä ñïðîá “âiäñëîíÿòè” âiðø, ÷îëîâi-ñâîþ áóäó÷íiñòü.                                            âi÷i, ïàðèñòi ðèìè.

“Ñâÿòîñëàâ” Åïi÷íà êàðòèíà îñòàííüî¢ âèïðàâè Òîíi÷íèé êíÿçÿ Ñâÿòîñëàâà íà Áîëãàðiþ, ïîâîðîò âiðø, ïàðè­ äîìiâ, çàñiäêà ïå÷åíiãiâ, ïîðàçêà i ñìåðòü  ñòi ÷îëîâi÷i Ñâÿòîñëàâà; îñòîðîãà ïåðåä ëåãêîäóøíè-i æiíî÷i, ìè iìïåðiÿëiñòè÷íèìè çàçiõàííÿìè.  ñêëàäíi i  ïðîñòi ðèìè (“áî º - ñâ) áàãàòi ó ðiçíi òèïè ôðàçåî­ ëîãiçìiâ, ñèíî­                                                                                                                             íiìiêó, ñèìâîëiêó, ãiïåðáîëè i ò.ï.

“Áóíò Ìèòóñè” Äiÿ çàñíîâàíà íà ïîäiÿõ êíÿæî¢ äîáè; Êàòðåí îïèñóºòüñÿ íåëþäÿíó ðîçïðàâó ãà-ëèöüêîãî êíÿçÿ Äàíèëà Ðîìàíîâè÷à çi ñëàâåòíèì ñïiâöåì-”áóíòàðåì” Ìè­òóñîþ.

 

5.  Ãðîìàäñüêî-“Ìîãèëà” Àâòîð ïîêàçóº íåçàâèäíó äîëþ ïîåòà  Òîíi÷íèé

    ïðîáëåìíà:                    -ïðîðîêà (Àðèñòîòåëü?) ùî âñå æèòòÿ âiðø ç õà­çìàãàâñÿ çà âèùi öiëi, iäåàëè îñâiäîì-ðàêòåðíèì ëþþ÷è íàðiä, à ó âèñëiäi âîðîæèõ çàòié ïîâòîðåí­                                                          ìóñiâ çàëèøèòè êðà¢íó; - ãèíå íà âiä-íÿì “äóøà ëþääi, â ïóñòèíi; - íå ñòàëî â æèâèõ i áîëèòü”.                                                          éîãî ïîñëiäîâíèêiâ, - ñâiäîê êîëèøåíiõ                                                          ñòðåìëiíü i ïîðèâàíü.

 “Êîòëÿðåâñüêèé” Âiäìi÷àºòüñÿ âàæëèâiñòü íàöiîòâîð÷î¢  Ñîíåò                                                          äiÿëüíîñòi I. Êîòëÿðåâñüêîãî; ïî ñâî¢é iäåéíié  öiëåñïðÿìîâàííîñòi - äàëåêié âiä ìîñêâîôiëüñòâà.

Âæå òâîð÷îñòi òîãî ïåðiîäó, ÿê âèäíî, õàðàêòåðíà Ôðàíêîâi íå òiëüêè øèðîêà ãàìà ïî÷óâàíü, çàiíòåðåñóâàíü, àëå é âåëèêà ðiçíîìàíiòíiñòü âiðøîâèõ òà ñòðîôi÷íèõ ôîðì, ÿê i ¢õ ðiçíîæàíðîâiñòü.

Â È Ê Î Ð È Ñ Ò À Í À  Ë I Ò Å Ð À Ò Ó Ð À

1                   Ñ. ªôðåìîâ: “IÑÒÎÐIß ÓÊÐÀ¡ÍÑÜÊÎÃÎ ÏÈÑÜÌÅÍÑÒÂÀ”

2                   Ì.Ñ. Âîçíÿê: “Ç ÆÈÒÒß I ÒÂÎÐ×ÎÑÒÈ IÂÀÍÀ ÔÐÀÍÊÀ”, Êè¢â, 1955

3                   IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ, ÑÒÀÒÒI I ÌÀÒÅÐIßËÈ, Çáiðíèê 6. 7, 8, Ëüâiâñüêèé               Óíiâåðñèòåò, 1960.

4                   Ñ. Ãàºâñüêèé: ÔÐÀÍÊI “ÌÎÉÑÅÉ”, ÓÂÀÍ - 1948, Íà ÷óæèíi.

5                   IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ Ó ÑÏÎÃÀÄÀÕ ÑÓ×ÀÑÍÈÊIÂ, Ëüâiâ, 1956.

6                   ÀÐÊÀ, ÷. 5 (çà òðàâåíü), Ìþíõåí, 1948.

7                   Ì. Êëèìàñü, ÑÂIÒÎÃËßÄ I.ß. ÔÐÀÍÊÀ, Êè¢â, 1959.

8                   Î. Áiëåöüêèé, ÂIÄ ÄÀÂÍÈÍÈ ÄÎ ÑÓ×ÀÑÍÎÑÒÈ, Êè¢â, 1956.

9                   ÑËÎÂÎ ÏÐÎ ÂÅËÈÊÎÃÎ ÊÀÌÅÍßÐÀ - çáiðíèê, Òîì I, Êè¢â, 1956

10              IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ - æèòòÿ, ãðîì. äiÿëüíiñòü i ëiòåðàòóðíà òâîð÷iñòü,

Íüþ Éîðê, 1956.

11.     Ì. Çàãàéêåâè÷, IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ I ÓÊÐÀ¡ÍÑÜÊÀ ÌÓÇÈÊÀ, Êè¢â, 1958.

12.   Î. Äåé, IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ I ÍÀÐÎÄÍß ÒÂÎÐ×IÑÒÜ, Êè¢â, 1955.

13.   IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ, ÒÂÎÐÈ, òîì I., Êè¢â, 1955, ñòîð. 11-46.

14.     IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ, ÒÂÎÐÈ, òîì Õ., Êè¢â, 1955, ñòîð. 439-497 i 545-560.

15.   I. ÔÐÀÍÊÎ, ÒÂÎÐÈ, òîì XV, Êíèãîñïiëêà, Íüþ Éîðê, 1960.

16.     Ëóêà Ëóöiâ, IÂÀÍ ÔÐÀÍÊÎ - ÁÎÐÅÖÜ ÇÀ ÍÀÖIÎÍÀËÜÍÓ I  ÑÎÖIßËÜÍÓ ÑÏÐÀÂÅÄËÈÂIÑÒÜ, “Ñâáîäà”, Íüþ Éîðê, 1967.

Website Builder